Την βραδιά που βυθίστηκε ο Τιτανικός, λέγεται ότι άκουσαν τον John Jacob Astor , έναν από τους επιφανέστερους επιβάτες του μοιραίου υπερωκεάνιου, να λέει σαρκαστικά, ενώ απολάμβανε το αγαπημένο του ουίσκι στο μπαρ:
«Ζήτησα λίγο πάγο, αλλά αυτό καταντάει γελοίο»
Αν δεν ήταν τραγικό, θα ήταν εξωφρενικά αστείο. Ή μήπως είναι εξωφρενικά αστείο επειδή ακριβώς αναφέρεται σε τόσο τραγικά γεγονότα;
Όσο υπεράνθρωπη κι αν φαίνεται η ικανότητα να σαρκάζεσαι και να σαρκάζεις μια τραγική κατάσταση , δεν μας φαίνεται ωστόσο αλλόκοτη. Ίσως θυμόμαστε τον εαυτό μας να ξεσπά σε λυτρωτικά γέλια ρίχνοντας μια ματιά στο παραμορφωμένο από τα κλάματα πρόσωπό μας στον καθρέφτη. Ίσως κάτι που μας είπε ένας φίλος που ήρθε να μας συμπαρασταθεί σε έναν χωρισμό, μετέτρεψε τα δάκρυα πένθους σε δάκρυα γέλιου. Και ίσως έχουμε παραβρεθεί σε μια από αυτές τις κηδείες που επιβεβαιώνουν το « δεν γίνεται γάμος χωρίς κλάματα και κηδεία δίχως γέλιο».
Το ξέρουμε , βιωματικά, ότι το χιούμορ – ιδιαίτερα το αυτοσαρκαστικό χιούμορ-σώζει. Αυτό εννοούμε όταν λέμε ότι «αν δεν το ρίξουμε στην τρέλα δεν θα επιβιώσουμε». Αυτό που βιωματικά ξέρουμε, το επιβεβαιώνει και η επιστήμη. Ο δρ Iver Hand της Ψυχιατρικής Κλινικής Maudsley, διαπίστωσε ότι οι ασθενείς που αντιμετωπίζονταν με βάση τις αρχές της συμπεριφορικής θεραπείας σε ομαδικές συνεδρίες «μεταχειρίζονταν αυθόρμητα το χιούμορ σαν έναν από τους μηχανισμούς τους». Μέσω του χιούμορ, οι ασθενείς αποσυνδέονταν συναισθηματικά από μία στρεσογόνα κατάσταση και αντιμετώπιζαν την δυσκολία σαν να συνέβαινε σε άλλον. Η αυτό-αποσύνδεση είναι οργανικό στοιχείο στην θεραπεία ψυχογενών νευρώσεων.
Η ιδιότητα και η δυνατότητα να υπερνικάς τους φόβους σου με το γέλιο είναι και ένα από τα κεντρικά νοήματα στο εμβληματικό Όνομα του Ρόδου του Umberto Eco. Θυμάστε ότι στην υπόθεση του βιβλίου (και κινηματογραφικής ταινίας) οι Βενέδικτοι μοναχοί αποκρύπτουν έναν -υποτιθέμενα- χαμένο τόμο της Ποιητικής του Αριστοτέλη περί Κωμωδίας γιατί το γέλιο θα έδειχνε στους ανθρώπους πώς να αποσπούνται από τον φόβο. Τι θα ήταν ο άνθρωπος χωρίς τον φόβο το πιο συνετό και στοργικό από τα θεία δώρα αναρωτιέται ο μοναχός Χόρχε.
Η προσπάθεια να καλλιεργήσεις μια αίσθηση του χιούμορ και να βλέπεις τα πράγματα μέσα από ένα χιουμοριστικό φως , είναι ένα τέχνασμα που το μαθαίνεις ενόσω τελειοποιείς την τέχνη του ζην[1].
Να γιατί τα νήπια δεν καταλαβαίνουν από χιούμορ. Το πολύ- πολύ να γελάσουν με αυτό που οι ενήλικες φθάνουμε να ονομάζουμε «χωρατό» (π.χ γκριμάτσες). Το χιούμορ αναπτύσσεται όπως η προσωπικότητα και επηρεάζεται , όπως και αυτή, από την οικογένεια, το κοινωνικό σύνολο, την εποχή , τον πολιτισμό του οποίου μετέχουμε. Η αγγλική λέξη χιούμορ (humor)/ humoeur (γαλλικά)/ umore (ιταλικά) προέρχεται από την ελληνική λέξη χυμός και παραπέμπει στην κατά Ιπποκράτη θεωρία ότι οι 4 χυμοί που υπάρχουν στον άνθρωπο -το αίμα, η μαύρη χολή, η λευκή χολή και το φλέγμα- πρέπει να βρίσκονται σε ισορροπία για να είναι ο άνθρωπος υγιής , in buon umore.
Το χιούμορ μπορεί να είναι τόσο ιδιαίτερο και τόσο κρυπτογραφημένο , ώστε να γίνεται αντιληπτό από τα μέλη μιας κλειστής ομάδας μόνο, αλλά ακόμα κι έτσι παραμένει παγκόσμιο φαινόμενο και αποκλειστικά ανθρώπινη ιδιότητα. Είναι μάλιστα από εκείνες τις ιδιότητες που κλονίζουν το φροϋδικό επιχείρημα πως η συμπεριφορά του ανθρώπου είναι μηχανιστική και είναι αποτέλεσμα ενστίκτων που πηγάζουν από το ασυνείδητο.
Στο κάτω κάτω δεν υπάρχουν ηλεκτρονικοί υπολογιστές που γελούν με τον εαυτό τους, ούτε ζώα που ενδιαφέρονται για το νόημα και τον σκοπό της ύπαρξής τους [2]
Στην εποχή των μηχανών και της τεχνητής νοημοσύνης που ανατέλλει, ίσως βοηθήσει να το θυμόμαστε αυτό. Ακόμα και στην παρούσα χρονική στιγμή όπου σκόπιμα διατηρείται υπανάπτυκτος ο πνευματικός κόσμος του ανθρώπου εις όφελος ενός υπερτροφικού ορθολογιστικού , χρειάζεται να το θυμόμαστε. Να θυμόμαστε πως είναι ζωτικής σημασίας να αναγνωρίσουμε και να διαφυλάξουμε τα πιο ανθρώπινα των ανθρώπινων. Το χιούμορ είναι ένα από αυτά.
Θα είχε αποδειχθεί σωτήριο και για τους Blade Runners από την ομώνυμη ταινία του Ridley Scott. Για όσους δεν το έχουν δει, η ταινία ξεκινά με μια σειρά ερωτήσεων που υποβάλλονται από ντετέκτιβ-Blade Runners σε άνδρες και γυναίκες , φαινομενικά ανθρώπους, με σκοπό να ξεσκεπάσουν ρεπλίκες (ανθρωποειδή) ανάμεσά τους, ελέγχοντας ψυχομετρικά τις αντιδράσεις τους στις ερωτήσεις. Πόσο πιο εύκολο θα ήταν αν τους έλεγαν « πες μου κάτι αληθινά ξεκαρδιστικό επάνω σου».
[1] Viktor Frankl, Το Νόημα της Ζωής
[2] Viktor Frankl, Η Αναζήτηση του Ανθρώπου για το Υπέρτατο Νόημα
Απορίας Άξιον 