Ήμουν 6 χρονών και περίπου όσο αθώα όσο οι πρωτόπλαστοι πριν την γνωριμία με το φίδι.
Το σχολείο, μας είχε πάει εκδρομή σε κοντινό δασάκι. Στο χέρι μου φορούσα ένα δαχτυλιδάκι από ροζ ακρυλικό σε σχήμα λουλουδιού. Η Σοφία, η διπλανή μου στο θρανίο, ζήτησε να το δει. Το φόρεσε στο χέρι της και αφού το κοίταξε για λίγο μετά αναφώνησε με οδύνη :«Ωχ! Το δαχτυλίδι μου έπεσε στο χώμα. Και ξέρεις , αυτό το χώμα ρουφάει μέσα του ό,τι πέσει». Κοίταζα αποσβολωμένη μια εκείνη, μια το αδηφάγο χώμα. Το δαχτυλίδι, πράγματι , δεν φαινόταν πουθενά. Γύρισα σπίτι αληθινά στεναχωρημένη και προβληματισμένη για την ύπαρξη χώματος με βούληση εχθρική.
Την επόμενη ημέρα, ωστόσο, με περίμενε μια δυσάρεστη έκπληξη. Ένα δαχτυλίδι , ολόιδιο με αυτό που είχα χάσει , στόλιζε τα δάχτυλα της συμμαθήτριάς μου της Ελένης. Όταν την ρώτησα πού το βρήκε, μου απάντησε ότι της το χάρισε η Σοφία για να επισφραγίσουν την φιλία τους.
Το αποτέλεσμα που είχε η διαπίστωση αυτή στην ψυχολογία μου, φαίνεται από το γεγονός ότι τόσα χρόνια μετά, θυμάμαι με κάθε λεπτομέρεια την ημέρα εκείνη. Το δάγκωμα της εξαπάτησης πονάει το ίδιο την πρώτη φορά που το νιώθεις είτε είσαι η Εύα στον Παράδεισο , είτε μια απόγονός της , 6 χρονών στην Αθήνα. Και είναι ικανό, αυτό μόνο , να σε πετάξει έξω από την Εδέμ της αθωότητας , έξω, στην ζωή των θνητών.
Οι περισσότεροι άνθρωποι , όταν ερωτηθούν : « τι τους ενοχλεί περισσότερο στους άλλους» , απαντούν το ψέμα και: «ποια αξία θεωρούν υψηλότερη από τις άλλες», το να είσαι αληθινός. Ανεξάρτητα από το αν αποτελούν οι ίδιοι φωτεινό παράδειγμα των όσων διακηρύττουν, φαίνεται πως απέναντι στο ψέμα, ο άνθρωπος βρίσκεται σε συναγερμό, περίπου όπως και απέναντι σε φίδι.
Άλλωστε, οι κακοί στα μυθιστορήματα, οι κακοί στις ταινίες και το απόλυτο κακό, ο άρχοντας του σκότους, αυτός που πρωτοεμφανίστηκε στο βιβλίο της Γένεσης ως φίδι, είναι πρώτα και πάνω από όλα ψεύτες. Ακόμα και το όνομά του «Διάβολος» σημαίνει την πρωταρχική του ιδιότητα : να διαβάλλει τον άνθρωπο στα μάτια του Θεού.
Από την άλλη πλευρά, ο Σωτήρας, ο Λυτρωτής, ο Μεσσίας είναι η οδός, η Αλήθεια και η ζωή (Κατά Ιωάννη 14: 6-7)
«Τα μάτια λένε πάντα την αλήθεια». Η έκφραση αυτή υπάρχει σε όλες τις γλώσσες. Γιατί το βλέμμα, ή μάλλον, η ύπαρξη του λευκού στον βολβό των ματιών μας κάνει να αντιλαμβανόμαστε πού κοιτάει ο συνομιλητής μας- πού «το πάει» δηλαδή. Δεν είναι τυχαίο που ενώ οι χιμπατζήδες δεν έχουν λευκό στα μάτια τους, οι άνθρωποι έχουν. Κατά την διάρκεια της εξέλιξης, λένε οι επιστήμονες, οι απόγονοι των πιθήκων με ελάχιστο λευκό στα μάτια τους, είτε σκοτώθηκαν από τους άλλους, είτε δεν ζευγάρωσαν.
Σ’ αυτήν την παράξενη συμφωνία που κάναμε για να επιβιώσουμε σαν είδος, αυτήν που μας επέβαλλε να καταπιέσουμε τα κτηνώδη ένστικτά μας ώστε να συνεργαστούμε για να νικήσουμε τις δυνάμεις της φύσης, η ειλικρίνεια μεταξύ μας ήταν ζωτικής σημασίας. Η απουσία της, καταδίκη στον αφανισμό μας.
Ωραία, το καταλάβαμε. Το ψέμα κατέχει υψηλή θέση στην ιεραρχία του κακού για το ανθρώπινο είδος.
Και τότε γιατί συνεχίζουμε να λέμε ψέματα;
Αν προσπαθήσετε να θυμηθείτε το πιο πρόσφατο ψέμα σας, μάλλον θα σας έρθει στο νου κάποιο «κατά συνθήκη ψεύδος». Μια φιλοφρόνηση σε έναν ανώτερο που ήταν παντελώς ανακριβής, μια δικαιολογία σε έναν επίμονο τύπο που ζητάει να «βγούμε όλοι μαζί για ποτό» κ.ο.κ.
Τα μικρά αθώα ψέματα. Τα λευκά ψέματα που λένε οι Αγγλοσάξονες.
Είναι αθώα μέχρι να εθιστείς σε αυτά. Και τότε, σε οδηγούν στα σοβαρότερα ψέματα- ακριβώς όπως τα ελαφρά ναρκωτικά σε οδηγούν στα βαριά.
Τα μεγαλύτερα ψέματα είναι αυτά που λέμε στον εαυτό μας και στους άλλους και αφορούν τη ζωή μας.
Τα ψέματα ζωής.
Είναι ο λάθος σύντροφος που περιμένουμε μάταια να αλλάξει, η δουλειά που δεν μας ταιριάζει και φανταζόμαστε πως θα συνηθίσουμε , οι συνήθειες εκείνες που γνωρίζουμε πολύ καλά πόσο βλάπτουν τον οργανισμό μας αλλά δεν λέμε να τις εγκαταλείψουμε γιατί «δεν θα συμβεί σε εμένα». Είναι η επιμονή μας να μην αλλάζουμε τρόπο παρ’ όλο που ο τρόπος που αρχικά επιλέξαμε δεν έφερε ποτέ αποτέλεσμα.
Είναι το ιδεολόγημα που ακολουθήσαμε στα είκοσι γιατί ήταν του συρμού και γοητευτικό. Έκτοτε, κάθε φορά που η πραγματικότητα ξεμπροστιάζει το ιδεολόγημα, κλείνουμε ζοχαδιασμένοι αυτιά και μάτια. Είναι το κόμμα και ο ηγέτης που υποστηρίζουμε τυφλά ακόμα και όταν στρέφεται εναντίον όσων πρέσβευε πριν λίγο καιρό.
Είναι ο ελέφαντας στο δωμάτιο- αυτός που πιάνει όλο τον χώρο αλλά προσποιούμαστε ότι δεν τον βλέπουμε. Κι αν μπει κάποιος καινούριος στον χώρο και ψελλίσει κάτι για την ύπαρξη ελέφαντα τον τιμωρούμε αστραπιαία και αμείλικτα. Κι έτσι το οικοδόμημα του πολιτισμού τρίζει και φθείρεται και οδηγείται στην καταστροφή.
Η γοητεία του ψέματος
Ασφαλώς και υπάρχει γοητεία στο ψέμα. Και οι μεγάλοι ψεύτες ήταν πάντα γόητες. Για παράδειγμα οι ψυχοπαθείς κατά συρροήν δολοφόνοι. Στις πιο διαβόητες περιπτώσεις (π.χ. Ted Bunty) ο δολοφόνος χρησιμοποιούσε τόνους γοητείας και άλλους τόσους τόνους ψεύδους απόλυτα βέβαιος ότι όλοι, εκτός από τον ίδιο, είναι απελπιστικά ανόητοι και τους αξίζει να εξαπατώνται.
Το ενδιαφέρον είναι ότι όσο πιο εξωφρενικό και μεγάλο το ψέμα , τόσο λιγότερη αντίσταση προβάλουμε σε αυτό. Τούτο, φαίνεται να το γνωρίζουν καλά οι ηγέτες της πολιτικής, της διαφήμισης και της οικονομίας. Όπως παρατήρησε ο Χίτλερ στο «Ο Αγών Μου» :
Στο μεγάλο ψέμα υπάρχει πάντα μια δύναμη πιστότητας γιατί οι μεγάλες μάζες ενός έθνους, διαβρώνονται πάντα πιο εύκολα στα βαθειά στρώματα της συναισθηματικής τους φύσης από ότι στα περισσότερο συνειδητά και έτσι στην πρωτόγονη απλότητα του μυαλού τους πέφτουν πιο εύκολα θύματα του μεγάλου ψέματος από ότι του μικρού , αφού και οι ίδιοι λένε συχνά μικρά ψέματα για ασήμαντα πράγματα αλλά θα ένιωθαν συστολή να χρησιμοποιήσουν μεγάλη απάτη.
Το ψέμα διαβρώνει άνθρωπο και πολιτισμό.
Η απάτη (κυρίως προς τον εαυτό μας) οδηγεί σε παθολογικές καταστάσεις κατέληξαν όλοι οι μεγάλοι ψυχολόγοι του προηγούμενου αιώνα (Freud, Jung, Adler, Frankl).
Η ατομική ύπαρξη μέσα στην υποκρισία και την απάτη είναι ο πρόδρομος του κοινωνικού ολοκληρωτισμού [i]
Το να είσαι αληθινός ως προς την φύση σου , ως προς την μοίρα σου, ήταν συνώνυμο της αρετής, για τους Αρχαίους Έλληνες.
Και στο Ευαγγέλιο λέει : Τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, αν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο αλλά χάσει τη ζωή του; Τι μπορεί να δώσει ο άνθρωπος αντάλλαγμα για τη ζωή του (Κατά Μάρκον 8:36)
Η ζωή είναι σκληρή.
Γι’ αυτό λέμε ψέματα. Γιατί πονάει η απώλεια της αθωότητας που συμβαίνει αναπόφευκτα σε όλους καθώς μεγαλώνουμε. Είναι δύσκολο να δεχθείς ότι σε περιμένει μάχη εκεί έξω και όχι περίπατος σε πράσινα λιβάδια. Κι επειδή δεν μπορούμε να τρέξουμε να κρυφτούμε στο παιδικό μας δωμάτιο, φτιάχνουμε ένα παραπέτασμα ψεύδους κι ελπίζουμε να μας φυλάξει αυτό από την σκληρότητα του κόσμου. Αλλά , νομοτελειακά, το ψεύδος το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να επιταχύνει την κατάπτωση και την καταστροφή.
Η αλήθεια ως επιλογή
Ο Νίτσε στο Πέρα Από το Καλό και το Κακό γράφει : Η δύναμη του πνεύματος ενός ανθρώπου μετράται από πόση αλήθεια μπορεί να αντέξει
Η αλήθεια δεν είναι για τους αγύμναστους και τους απροετοίμαστους. Θέλει αρετή και τόλμη, ακριβώς όπως και η ελευθερία. Γιατί η αλήθεια ελευθερώνει. Και μας οδηγεί στην αληθινή φύση του ανθρώπου που είναι πάντα Η Ευθύνη.
Η ευθύνη αρχικά είναι να ανοίξουμε τα μάτια και να δούμε. Έπειτα να μην λυγίσουμε από αυτό που θα αντικρύσουμε ιδιαίτερα αν εκδύει τις ψευδαισθήσεις μας των ιμάτιών τους. Και τέλος να μάθουμε από αυτό που βλέπουμε ώστε να πάμε τον εαυτό μας ένα βήμα ψηλότερα.
Το να λες την αλήθεια σημαίνει να δημιουργείς την πιο βιώσιμη Πραγματικότητα. Η αλήθεια χτίζει οικοδομήματα που αντέχουν χιλιάδες χρόνια. Η αλήθεια τρέφει τους αδύναμους και κάνει τα έθνη να πλουταίνουν και να διαιωνίζονται με ασφάλεια.[ii]
Για ποια αλήθεια μας μιλάς, θα πείτε. Μόνο για αυτήν για την οποία μπορεί να μιλήσει ο καθένας μας : για την δική του προσωπική αλήθεια που βασίζεται στις δικές του, απόλυτα μοναδικές συνθήκες ζωής . Ας την δεχθούμε , ας την κατανοήσουμε και ας την επικοινωνήσουμε στον κόσμο όσο πιο καθαρά μπορούμε.
Ή ας γίνουμε τοξικοεξαρτημένοι στο ψέμα.
Όπως έλεγε ο Μορφέας στο Matrix:
Αυτή είναι η τελευταία σου ευκαιρία. Μετά από αυτό δεν έχει επιστροφή. Παίρνεις το μπλε χάπι, τελειώνει η ιστορία. Ξυπνάς στο κρεβάτι σου και πιστεύεις ο,τι θες να πιστέψεις. Παίρνεις το κόκκινο χάπι , παραμένεις στην Χώρα των Θαυμάτων και θα σου δείξω πόσο βαθειά πηγαίνει η τρύπα απ’την οποία εξαφανίστηκε ο λαγός. Να θυμάσαι, το μόνο που σου προσφέρω είναι η αλήθεια. Τίποτα άλλο.
[i] Viktor Frankl Το Νόημα της Ζωής
[ii] Jordan Peterson 12 Rules for Life
Απορίας Άξιον 