Ο ανταποκριτής της μεγάλης απογευματινής εφημερίδας που θα κάλυπτε φέτος τους εορτασμούς του Δεκαπενταύγουστου στην Τήνο ήταν νέος. Νέος στην εφημερίδα και νέος στην ηλικία.
Γι’ αυτό και δεν του είχαν δώσει το πολιτικό ρεπορτάζ ή έστω το αστυνομικό. Παρ’ όλο που οι συστάσεις του έρχονταν «από ψηλά» και η πρόσληψή του στην εφημερίδα εξέπληξε πολλούς από τις παλιές καραβάνες της δημοσιογραφίας, η κάλυψη της κοσμικής ζωής και άλλα ανώδυνα ρεπορτάζ θα ήταν το αντικείμενό του. Προς το παρόν.
Μπορούσε να περιμένει. Είπαμε, ήταν νέος. Και η ζωή ήταν γλυκιά και το ποτό έρεε άφθονο και τα κορίτσια ήταν εύκολα στα καμπαρέ εκείνο το ζεστό καλοκαίρι του 1940.
Έτσι, το προηγούμενο βράδυ τον είχε βρει να δοκιμάζει εξαιρετική σαμπάνια μαζί με τον παλιό του συμφοιτητή και γόνο μεγάλης αριστοκρατικής οικογένειας σε ένα από τα πιο ακριβά «σπίτια» της πρωτεύουσας. Ω , πόσο είχε πιει. Θυμάται μόνο να τραγουδά κρατώντας στην αγκαλιά του μια πεταλουδίτσα εξωτικής προελεύσεως, που δεν ήξερε λέξη ελληνικά , την επιτυχία της εποχής:
Μικρή χωριατοπούλα / γλυκιά μελαχρινούλα
δυο μάτια βελουδένια / δυο χειλάκια κερασένια
να τι έχεις για προικιά.
Ούτε τι ώρα έφτασε σπίτι του, ούτε καν πώς έφτασε σπίτι του θυμόταν.
Φαίνεται πως είχε πέσει φαρδύς -πλατύς στο κρεβάτι και είχε αποκοιμηθεί , αυτού, με τα ρούχα. Όταν κατάφερε να ανοίξει τα μάτια του ήταν αργά το απόγευμα. Αυτό δεν πείραζε και τόσο γιατί έμενε μόνος του, οπότε δεν είχε σε κανέναν να δώσει λογαριασμό. Αυτό που πείραζε και πολύ μάλιστα, ήταν ότι εκείνη την στιγμή, έπρεπε να ήταν στο τελευταίο πλοίο για Τήνο που είχε αναχωρήσει από τον Πειραιά μισή ώρα νωρίτερα.
Να πάρει, να πάρει, να πάρει! Να τα κάνει θάλασσα στην πρώτη του αποστολή από την εφημερίδα! Άλλο που δεν ήθελαν οι γερόλυκοι δημοσιογράφοι που τον κοίταζαν επικριτικά πάνω από τα πρεσβυωπικά γυαλιά τους και τον έστελναν να τους φέρει τους καφέδες τους από του «Ζόναρ’ς».
«Γριές αλεπούδες!» δοκίμασε να φωνάξει στο άδειο δωμάτιο αλλά ένα σφυρί άρχισε να κοπανά το κεφάλι του και μία δίνη ξεκίνησε στο στομάχι του. Η χθεσινή σαμπάνια είχε μάλλον καταγωγή τα Μεσόγεια και όχι την Γαλλία.
Τώρα είναι αργά πια σκέφτηκε.
Αργά για την σαμπάνια, αργά για το πλοίο, αργά για την καριέρα μου.
Ή μήπως όχι; Μια σκέψη άστραψε ξαφνικά στο μυαλό του, σημάδι ότι είχε αρχίσει να ξεμεθάει.
Τι ήταν αυτή η αποστολή που τον είχε στείλει η εφημερίδα του; Μήπως καμμιά αποκλειστικότητα, μήπως κανένα ρεπορτάζ που θα έκανε πάταγο; Όχι βέβαια. Μόνος του το είχε σκεφτεί όταν του το ανέθεσαν. «Τα ίδια και τα ίδια» είχε πει. Η περιγραφή μιας τελετής που λάμβανε χώρα ίδια και απαράλλαχτη χρόνια και χρόνια και που κανένας δεν θα έσπευδε να διαβάσει τις βαρετές της λεπτομέρειες στην εφημερίδα. Στις τελευταίες σελίδες της εφημερίδας, για να είμαστε ακριβείς.
Ε, λοιπόν αυτόν τον βαρετό και τόσο προβλέψιμο εορτασμό της Κοιμήσεως στο λιμάνι της Τήνου θα τον περιέγραφε με κάθε λεπτομέρεια φέτος αυτός, εκεί, από το δωμάτιο το οποίο νοίκιαζε στο Παγκράτι, με τόσο ενθουσιασμό και τόση εκτενή χρήση καλολογικών στοιχείων που θα έτριβαν τα μάτια τους στην εφημερίδα.
Έγραφε κι έσβηνε όλο το βράδυ. Ως και το περσινό φύλλο της εφημερίδας του βρήκε και άρχισε να κόβει και να ράβει. Μέχρι και να κοιμηθεί πρόλαβε.
Το επόμενο πρωί, ανήμερα της Παναγιάς, ξύπνησε ευδιάθετος και περίμενε να πάει 11:00 , ώρα που υπολόγιζε ότι θα έχει τελειώσει η δοξολογία και η λιτανεία της εικόνας στο λιμάνι.
Σήκωσε το ακουστικό από το κοινόχρηστο τηλέφωνο του κτηρίου και σχημάτισε τον αριθμό της εφημερίδας, έτοιμος να υπαγορεύσει το …ρεπορτάζ του τηλεφωνώντας από Τήνο υποτίθεται.
Μα εκείνη την Πέμπτη, 15 Αυγούστου 1940, η τύχη δεν θα ευνοούσε τον νεαρό δημοσιογράφο.
Στις 08:25 , μια ισχυρή δόνηση, είχε κάνει το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί στο λιμάνι της Τήνου για να παρακολουθήσει τους εορτασμούς , να στρέψει τα μάτια του στο σημαιοστολισμένο καταδρομικό « Έλλη» που είχε αγκυροβολήσει στο λιμάνι δύο ώρες νωρίτερα.
Το θέαμα ήταν φοβερό: «το πλοίο υψώθη ολόκληρον» από πλώρη ως πρύμνη αρκετά μέτρα πάνω από την θάλασσα.
Κλονισμένο το «Έλλη» παλινδρόμησε βίαια μερικές φορές ενώ μια υπόκωφη βοή ακολουθούμενη από υπερπίεση το συντάραξε από άκρο σε άκρο. Η έκρηξη έδειχνε να έχει προέλθει από το λεβητοστάσιο, καθώς τμήμα του καταστρώματος μεταξύ των καπνοδόχων είχε εκτιναχθεί στον αέρα.
Στο κατάστρωμα κομματιασμένες λέμβοι, τραυματίες και συντρίμμια συνέθεταν ένα χαοτικό σκηνικό.
Δέκα λεπτά μετά το πλήγμα στο καταδρομικό, δύο απανωτές εκρήξεις συγκλόνισαν το νησί.
Η πρώτη τίναξε στον αέρα τον λιμενοβραχίονα δημιουργώντας ένα ρήγμα επτά μέτρων, θρυμμάτισε τα τζάμια των παραλιακών κτιρίων και «ψέκασε» με πέτρες και νερό το συγκεντρωμένο πλήθος.
Πέντε δευτερόλεπτα μετά, μία ακόμα έκρηξη μπροστά από τον λιμενοβραχίονα σε φυσικό εμπόδιο. Πανικός κατέλαβε το πλήθος των προσκυνητών που άρχισαν να τρέχουν προς τους λόφους στο εσωτερικό του νησιού.
Το «Έλλη» άρχισε να παίρνει κλίση 15-20 μοιρών και όταν το νερό έφτασε στο ύψος των φινιστρινιών ο κυβερνήτης πλοίαρχος Χατζόπουλος έδωσε εντολή εγκατάλειψης του πλοίου, η οποία έγινε με τάξη και με τη βοήθεια των αλιευτικών που είχαν φτάσει αφού μόνο μία λέμβος είχε γλυτώσει από την έκρηξη.
Το «Έλλη» βυθίστηκε στο σημείο αγκυροβολισμού του, 550 μέτρα από τον λιμενοβραχίονα σε πλήρη σημαιοστολισμό και με την σημαία να κυματίζει ακόμα στις 10:20 το πρωί και σε κλίμα απόγνωσης και τρομοκρατίας.
Νεκροί ήταν οι : αρχικελευστής πυροβολητής Π. Κατσαΐνης , υποκελευστής μηχανικός Ι. Μαντούβαλος, ναύτης θερμαστής Ι. Ανεστόπουλος, ναύτης θερμαστής Γ. Γρίβας, ναύτης θερμαστής Α. Καλλίας, ναύτης θερμαστής Δ. Τομαράς, εθελοντής ναύτης αρμενιστής Μ. Πέτας, κελευστής μηχανικός Ν. Παπανικολάου.
Επίσης τραυματίστηκαν ελαφρά ορισμένοι πολίτες από τα θραύσματα που προήλθαν από την έκρηξη των τορπιλών στον λιμενοβραχίονα, ενώ ένας άνδρας πέθανε από ανακοπή καρδιάς.
Από την Αθήνα έρχεται η εντολή να γίνει κανονικά η δοξολογία και η περιφορά της εικόνας. Το πλήθος που είχε απομείνει στην προκυμαία, πράγματι, ακολουθεί τον Μητροπολίτη με δάκρυα στα μάτια.
Την επόμενη μέρα οι εφημερίδες δημοσίευσαν ότι το εύδρομο βυθίστηκε αιφνιδιαστικά από «υποβρύχιο αγνώστου εθνικότητας».
Ήδη όμως από το απόγευμα της ίδιας ημέρας ο ύπαρχος Δούσης είχε ανελκύσει με δική του πρωτοβουλία τα θραύσματα της τορπίλης που έπληξε τον λιμενοβραχίονα.
Οι επιγραφές πρόδιδαν τορπίλες που χρησιμοποιούσε αποκλειστικά το ιταλικό ναυτικό.
Ο πρωθυπουργός Μεταξάς απαγορεύει οποιαδήποτε κοινοποίηση της πληροφορίας. Οι προετοιμασίες της κυβερνήσεως για το αναπόφευκτο της εμπλοκής στον πόλεμο συνεχίζονται αθόρυβα και δεν έχουν ολοκληρωθεί. Επίσης αντιλαμβάνεται ότι αυτό ακριβώς προσπαθούν να πετύχουν οι Ιταλοί, να σύρουν την Ελλάδα έξω από την ουδετερότητά της και να αποκτήσουν προβάδισμα στην Μεσόγειο έναντι του Βρετανικού και Γαλλικού ναυτικού.
Το πόρισμα των ερευνών για τον τορπιλισμό θα έρθει στην δημοσιότητα μόνον την επαύριον της κήρυξης του Ελληνο-Ιταλικού πολέμου.
Το εγχείρημα των Ιταλών θα μπορούσε να παραλληλιστεί, τηρουμένων των αναλογιών, με το αιφνιδιαστικό χτύπημα των Ιαπώνων εναντίον του Αμερικανικού Στόλου του Ειρηνικού στο Περλ Χάρμπορ. Παρ’ όλες τις διαφορές μεταξύ των επιχειρήσεων και των στόχων, Ιάπωνες και Ιταλοί είχαν σκοπό να επηρεάσουν τις ισορροπίες δυνάμεων στην περιοχή τους και να πετύχουν ένα ισχυρό πλήγμα στο ηθικό Αμερικανών και Ελλήνων αντίστοιχα.
Για τους Ιάπωνες, αν και πέτυχαν στο επιχειρησιακό σκέλος, ο αντίκτυπος στο ηθικό του αμερικανικού λαού ήταν αντίθετος από τον αναμενόμενο.
Μα και οι Ιταλοί απέτυχαν στον τομέα αυτό. Ο τότε πρεσβευτής της Ιταλίας στην Ελλάδα, κόμης Γκράτσι γράφει στο βιβλίο του «Η αρχή του τέλους»
:… ο τορπιλισμός αυτός κατόρθωσε ο,τι δεν είχαν κατορθώσει ως τότε ούτε οι ύβρεις, ούτε οι απειλές των ιθυνόντων της ιταλικής πολιτικής. Έφερε την απόλυτη ψυχική ενότητα και σύμπνοια όλων των Ελλήνων οι οποίοι πείσθηκαν ότι η Ελλάδα είχε μόνο αμείλικτο εχθρό την Ιταλία. Κατέστη πλέον κοινή συνείδηση ότι οι Έλληνες πρέπει να αμυνθούν μέχρις εσχάτων…
80 χρόνια μετά τον τορπιλισμό του εύδρομου « Έλλη», τα γεγονότα των ημερών χρησιμεύουν, αν μη τι άλλο, ως μάθημα ιστορίας : πολεμικής ιστορίας. Που δεν θα χρειαζόταν αν οι τότε επιτιθέμενοι είχαν μελετήσει καλά τον Φον Κλαούζεβιτς και το έργο του Περί Πολέμου.
Σύμφωνα με τον Κλαούζεβιτς, για να εξασφαλιστεί η υποστήριξη του Λαού στον πόλεμο, αυτός θα πρέπει να διακατέχεται από έντονα συναισθήματα μίσους και εχθρότητας προς τον αντίπαλο. Όταν τα συναισθήματα αυτά αρχίσουν να υποχωρούν, το ίδιο συμβαίνει και με τη στήριξη της υπόθεσης του πολέμου.
Οι αιφνιδιαστικές και άνανδρες επιθέσεις που βρίσκουν θύματα και στους άμαχους , έχουν συνήθως το αποτέλεσμα συσπείρωσης του λαού και ενδυνάμωσης των αισθημάτων οργής και μίσους εναντίον του εχθρού.
Ο Λαός , αποτελεί το ένα σκέλος της παράδοξης τριάδας που επηρεάζει την έναρξη και την πορεία ενός πολέμου, σύμφωνα με τον Κλαούζεβιτς. Τα άλλα δύο είναι το Στράτευμα και η Κυβέρνηση.
Πηγές :
1.Περιοδικό Ιστορικά Θέματα , τεύχος 6, Ο τορπιλισμός της «Έλλης»
2. https://www.armyvoice.gr/2019/08/15-aygoystoy-1940-o-torpilismos-toy-elli-lepto-pros-lepto/
3. Περί Κλαούζεβιτς: http://www.warandstrategy.gr/stratigiki/stratiotiki-stratigiki/47-i-paradoksi-triada-tou-clausewitz
Σημείωση: Ο άτυχος νεαρός δημοσιογράφος είναι υπαρκτό πρόσωπο. Είχα διαβάσει πριν από χρόνια σε κάποιο αφιέρωμα εφημερίδας το πάθημά του. Δυστυχώς , τόσα χρόνια μετά, δεν κατάφερα να θυμηθώ σε ποιας εφημερίδας ανήκε το δυναμικό και το όνομά του.
Απορίας Άξιον 