Ο Σ. , είναι ο μοναχογιός μιας πολύ αγαπημένης και παραδοσιακής οικογένειας. Μόλις ολοκλήρωσε τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις, άρχισε να ψάχνει για δουλειά. Η αναζήτηση κράτησε αρκετό καιρό. Στο τέλος, κατάφερε να προσληφθεί ως τετράωρος υπάλληλος , με αποδοχές τον βασικό μισθό, σε εμπορική επιχείρηση.
Πέρασε ένας χρόνος όπου συνήθισε – χωρίς να αποδεχθεί ποτέ μέσα του- να δουλεύει πέραν του δηλωμένου ωραρίου του χωρίς να πληρώνεται και να έρχεται στα ρεπό του για συναντήσεις εκπαίδευσης και ενημέρωσης.
Αυτή τη φορά όμως του ανακοίνωσαν ότι για δεύτερη συνεχόμενη Κυριακή θα έπρεπε να ακυρώσει τα πλάνα που είχε και να προσέλθει στην εταιρία όπου θα βοηθούσε στην προετοιμασία για εσωτερικό έλεγχο. Το ρήμα «βοηθώ» δεν είχε επιλεγεί τυχαία από τον προϊστάμενό του. Σήμαινε ότι δεν θα δηλώνονταν ούτε θα πληρώνονταν για την εργασία του, η δε απασχόλησή του θα ξεπερνούσε τις οκτώ ώρες.
Ο Σ. ρώτησε αρχικά τον προϊστάμενό του αν ήταν απόφαση δική του ή της εταιρίας να εργασθούν αμισθί σε ημέρα αργίας. Ο προϊστάμενος απάντησε με σιγουριά « Είναι απόφαση της εταιρίας». Ο Σ. συνέχισε ρωτώντας ποια η λογική πίσω από αυτό για να πάρει την απάντηση πως «αν θέλει κανείς να παραμείνει και να εξελιχθεί, χρειάζεται να κάνει θυσίες για την εταιρία»
Στο σημείο αυτό, ο Σ. γύρισε να κοιτάξει τους συναδέλφους του, όλοι , υπάλληλοι μερικής απασχόλησης και νεαρής ηλικίας άτομα. Ρώτησε αν όλοι συμφωνούσαν με την απόφαση , αν κανένας δεν είχε πρόβλημα. Η σιωπή τους, τον τάραξε περισσότερο από την σκληρότητα του προϊστάμενού του. Αισθάνθηκε απελπισμένος, απομονωμένος και απόβλητος από την ομάδα. Και εδώ ξεκινά μια ενδιαφέρουσα άποψη της υπόθεσης.
Σε ένα πρώτο επίπεδο μπορούμε να προσπεράσουμε την παραπάνω ιστορία ως κάτι που συμβαίνει ολοένα και συχνότερα – έχοντας σχεδόν γίνει ο κανόνας και όχι η εξαίρεση- στην χώρα μας που πλήττεται από υψηλή ανεργία και απουσία ανάπτυξης για πάνω από μία δεκαετία. Η μεγάλη προσφορά σε εργατικό δυναμικό σε σύγκριση με την μικρή προσφορά θέσεων εργασίας κάνει το κόστος αυτής της εργασίας να ανεβαίνει πολύ- όπως συμβαίνει με κάθε άλλη χρηματιστηριακή αξία. Και μπορούμε να συμπεράνουμε πως με τον φόβο της ανεργίας, κάθε τίμημα που ζητείται από αυτόν που προσφέρει την εργασία , πληρώνεται χωρίς διαπραγμάτευση από αυτόν που την έχει ανάγκη.
Ωστόσο , υπάρχει κάτι ακόμα ενδιαφέρον εδώ που έχει να κάνει με το ποιες συμπεριφορές επιλέγουν οι άνθρωποι αναλόγως των συνθηκών στις οποίες βρίσκονται. Επιλέγουν ελεύθερα βάση των αξιών και των πιστεύω τους ή η προσωπική τους βούληση εξαϋλώνεται από την δυναμική κάποιας άλλης, μεγαλύτερης από τους ίδιους, βούλησης;
Για παράδειγμα, η συμπεριφορά του προϊστάμενου δεν θα πρέπει να μας κάνει να σπεύσουμε να τον χαρακτηρίσουμε ως αδίστακτο και απάνθρωπο. Έχοντας πλήρως ενσωματωθεί στην ομάδα, («η εταιρία» ) ακολουθεί τις οδηγίες και τις νόρμες που την χαρακτηρίζουν. Την ευθύνη της απόφασης που προκαλεί σύγχυση στον ήρωα της ιστορίας μας, ο προϊστάμενός του, την μεταφέρει στην εταιρία με ευκολία και σιγουριά. Εκείνη την στιγμή, ο άνθρωπος αυτός βρίσκεται στην ευχάριστη θέση να απαλλαγεί από πολύπλοκες και κουραστικές σκέψεις που αφορούν στο τι είναι σωστό και τι λάθος και να μεταθέσει το ανυπόφορο αυτό βάρος σε κάτι ασαφές και αόριστο όπως η έννοια «η εταιρία». Αυτή είναι μία από τις τάσεις της ανθρώπινης φύσης που βρίσκουν ανακούφιση στο περιβάλλον μίας ομάδας, όπου οι αποφάσεις παίρνονται είτε από συγκεκριμένο ηγέτη , είτε από κάποια «αόρατο αρχή» όπως στην περίπτωσή μας. Σε ακραίες περιπτώσεις , όπως έδειξε το πείραμα του Μίλγκραμ[i] υπακούοντας στην εξουσία ή σε μία μορφή αυθεντίας , οι άνθρωποι ίσως προβούν σε πράξεις που αντιτίθενται στους βασικότερους κανόνες ηθικής .
Αυτό που βρίσκω πιο ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι η συμπεριφορά των υπόλοιπων μελών της ομάδας- στην περίπτωσή μας : των συναδέλφων του Σ. Ήταν μόνο ο φόβος μήπως χάσουν την δουλειά τους αυτό που τους έκανε να σωπάσουν όταν ρωτήθηκαν αν συμφωνούν με την αμισθί προσφορά εργασίας εκ μέρους τους ή και κάτι περισσότερο;
Θεωρώ πως είναι η επίδραση της ομάδας πάνω στον άνθρωπο που φέρνει αυτές τις συμπεριφορές.
- Η επιθυμία να ταιριάζεις. Η πρωταρχική επίδραση μιας ομάδας επάνω σε έναν άνθρωπο είναι η επιθυμία να ταιριάζει και να εδραιώσει την αίσθηση του ανήκειν. Όσο περισσότερο ταιριάζει κάποιος με την ομάδα, τόσο λιγότερο κίνδυνο αποτελεί για την ίδια την ομάδα και τις αξίες της. Στις περισσότερες ομάδες αυτό μεταφράζεται αρχικά σε ομοιομορφία στο ντύσιμο . Γι΄ αυτό οι στρατιώτες, πυροσβέστες, αστυνομικοί κτλ φορούν στολή γι’ αυτό και οι πανκ ντύνονταν διαφορετικά από τους ροκαμπίλι κ.ο.κ. Έπειτα πρέπει να υιοθετήσει κανείς τις ιδέες , τα πιστεύω και τις αξίες της ομάδας. Συχνά, τα μέλη υιοθετούν και τις ίδιες εκφράσεις για να περιγράψουν μία έννοια, εκφράσεις διαφορετικές από αυτές που χρησιμοποιούν όσοι δεν ανήκουν στην ομάδα.
- Η ανάγκη για υπόκριση . Όταν ανήκουμε σε μία ομάδα , γινόμαστε ηθοποιοί, βάζοντας σε καλούπια όσα λέμε και όσα κάνουμε έτσι ώστε οι άλλοι να μας αποδεχθούν και να μας βλέπουν σαν πιστά μέλη της ομάδας. Σαν μέρος αυτής της παράστασης που δίνουμε, ελαχιστοποιούμε τα ψεγάδια μας και επιδεικνύουμε αυτά που θεωρούμε ως δυνατά μας σημεία. Σιγουρευόμαστε ότι οι άλλοι θα μας ακούσουν να εξυμνούμε τις «σωστές» απόψεις και ότι θα μας βλέπουν όταν δουλεύουμε σκληρά με αυταπάρνηση για τον κοινό σκοπό. Η ανάγκη για υπόκριση είναι φυσική και το αφύσικο είναι να την καταπολεμήσουμε. Είναι μια ανάγκη που ως και οι πίθηκοι επιδεικνύουν σε μεγάλο βαθμό. Εκείνοι που αρνούνται να υποκριθούν θα καταλήξουν να περιθωριοποιηθούν καθώς η ομάδα αποβάλλει τέτοιους τύπους.
- Συναισθηματική επιδημία Όπως όλα τα κοινωνικά ζώα , είμαστε προγραμματισμένοι να ανιχνεύουμε τα συναισθήματα των άλλων , ιδιαίτερα αυτών που είναι πιο κοντά μας. Την στιγμή που εισερχόμαστε σε μία ομάδα και νοιώθουμε τα βλέμματα των άλλων πάνω μας, αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε ασυνείδητα τα επίπεδα των διαθέσεών τους και των συναισθημάτων τους, τα οποία, αν είναι αρκετά ισχυρά, μπορούν να εκτοπίσουν τα δικά μας. Κάποια συναισθήματα είναι πιο ισχυρά από άλλα – όπως ο φόβος και το άγχος. Έτσι, όταν οι περισσότεροι στην ομάδα αισθανθούν έντονα αρνητικά συναισθήματα, αυτά μεταδίδονται , πολλαπλασιασμένα σε ένταση στους υπόλοιπους
- Υπερβολική Βεβαιότητα. Όταν είμαστε μόνοι μας συχνά έχουμε αμφιβολίες και δισταγμούς σχετικά με κρίσιμες αποφάσεις της ζωής μας. Μέσα στο περιβάλλον ομάδας όμως αυτός ο μηχανισμός αναστοχασμού αδρανοποιείται. Έτσι, σε μια ομάδα, νοιώθουμε περισσότερο σίγουροι σχετικά με το τι εμείς και τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας κάνουμε , κάτι που μας κάνει να παίρνουμε αποφάσεις χωρίς δισταγμούς. Στην προσωπική μας ζωή , ίσως να αποφεύγαμε να πράξουμε το Α , να επιδοκιμάσουμε ή αποδοκιμάσουμε την στάση του Β χωρίς να συμβουλευτούμε την συνείδησή μας, και την λογική μας. Στο περιβάλλον μιας ομάδας , όμως, νοιώθουμε σαν να έχουμε απαλλαγεί από την υποχρέωση να ελέγξουμε κάθε ενέργειά μας πριν την εφαρμόσουμε.
Λαμβάνοντας τα παραπάνω υπ’ όψη, φαίνεται ότι ο Σ. δεν ενσωματώθηκε ποτέ εντελώς στην ομάδα ή, τουλάχιστον , όχι τόσο όσο οι υπόλοιποι συνάδελφοί του και ο προϊστάμενός τους. Αναλαμβάνοντας πρωτοβουλία να αμφισβητήσει δημόσια τις αποφάσεις της αρχής στην οποία υπάγεται η ομάδα, θέτει τον εαυτό του εκτός , γίνεται ο παρίας ενώ η συνοχή , ίσως και η ύπαρξη, της ομάδας εξαρτάται από το αν θα συσπειρωθούν οι υπόλοιποι απέναντί του. Η στάση του προκαλεί ανησυχία στην ομάδα και ,τελικά , αρνητικά συναισθήματα που μεταδίδονται σαν ιός στους συναδέλφους του. Η απομόνωσή του εμφανίζεται στον συλλογικό νου σαν μονόδρομος.
Σε ομάδες με ισχυρότερους δεσμούς, οι παρίες απομακρύνονται από τα ίδια τα μέλη, ούτε καν από την αρχή της ομάδας.
Είναι προτιμότερο να λάβουμε σοβαρά υπόψη αυτήν την πτυχή της ανθρώπινης φύσης : την ισχυρή τάση για τον σχηματισμό ομάδων και το πνεύμα που δημιουργείται μέσα σε αυτές , ένα ομαδικό πνεύμα που εξουσιάζει τα ατομικά. Αν το ομαδικό αυτό πνεύμα ανυψώσει ή ταπεινώσει το ατομικό εξαρτάται από το είδος της ομάδας που έχει δημιουργηθεί.
Αν η ομάδα έχει συγκροτηθεί από άτομα τα οποία δεν τους ενώνει ένας ανώτερος σκοπός αλλά είτε κάποιος ασαφής σκοπός, είτε ένας υλιστικός σκοπός, τα μέλη της με τα ταπεινότερα ένστικτα και ικανότητες στην δολοπλοκία θα ανέβουν στην εξουσία. Αν η ομάδα δεν είναι προσανατολισμένη να φέρει εις πέρας έναν πραγματοποιήσιμο στόχο, χρησιμοποιώντας κάθε πόρο που της δίνεται και τις υψηλές αξίες των μελών της, είναι καταδικασμένη να είναι μια δυσλειτουργική ομάδα ,η οποία, ακόμα και αν αλλάξει η ηγεσία, είναι προορισμένη να αποτύχει.
Η ακραία έκφραση της δυσλειτουργικής ομάδας είναι ίσως η μάζα, η ψυχολογική της έννοια δηλαδή. Να πως την ορίζει ο Γκυστάβ Λε Μπον: Μέσα σε κάποιες δεδομένες συνθήκες και μόνο μέσα σε αυτές τις συνθήκες, μια συσσώρευση ανθρώπων αποκτά καινούριους χαρακτήρες, πολύ διαφορετικούς από αυτούς του κάθε ατόμου που τις συνθέτει. Η συνειδητή προσωπικότητα εξαφανίζεται , τα αισθήματα και οι ιδέες όλων των μονάδων είναι προσανατολισμένα στην ίδια κατεύθυνση. Διαμορφώνεται μια συλλογική ψυχή, προσωρινή αναμφίβολα. Η συλλογικότητα γίνεται αυτό που θα ονομάσω οργανωμένη μάζα ή μια μάζα ψυχολογική. Αποτελεί ένα ενιαίο ον και υπόκειται στον νόμο της διανοητικής ενότητας των μαζών[ii]
Αντίθετα η υγιής ομάδα – αν και δεν συναντάται τόσο συχνά –είναι αφοσιωμένη σε έναν σκοπό , τον οποίον τα μέλη της αναγνωρίζουν ως ιδανικό. Το να βγάλουν χρήματα δεν μπορεί να είναι ο σκοπός, για παράδειγμα. Μπορεί να είναι το αποτέλεσμα του σκοπού αλλά όχι ο σκοπός. Αυτό κάνει τα μέλη της να αποδίδουν τα μέγιστα και να αναζητούν τρόπους να γίνουν καλύτεροι.
Στην υγιή ομάδα , οι πλέον ικανοί άνθρωποι συνεργάζονται για το κοινό ιδανικό. Για το σκοπό αυτό οι άνθρωποι έχουν επιλεγεί με τα ίδια επίπεδα κριτηρίων και δεν παίζουν ρόλο γνωριμίες , ούτε τα άτομα επιλέγονται με βάση την χρησιμότητά τους στην προώθηση των συμφερόντων ενός ανθρώπου μόνο. Εκτός από ικανότητες, οι άνθρωποι αυτοί θα πρέπει να έχουν χαρακτήρα που βοηθά την ομάδα και δεν την υποσκάπτει.
Επιπλέον η πληροφορία δεν περιορίζεται στην κορυφή της πυραμίδας αλλά ρέει ανεμπόδιστη σε όλα τα μέλη της ομάδας ώστε να ενισχύεται το πνεύμα εμπιστοσύνης και υπευθυνότητας στα μέλη της.
Τέλος , η υγιής ομάδα έχει μέλη που έχουν αποδείξει ότι έχουν αντοχές σε κρίσεις και σε απαιτητικούς καιρούς. Η ομάδα μπορεί να επιτρέψει αποτυχίες αλλά όχι μέλη που αποφεύγουν τις μάχες ή τις ευθύνες.
Μια τέτοια ομάδα μπορεί να κινήσει βουνά.
Και μπορεί ακόμα και να προσδώσει ψυχική υγεία στα μέλη της , αφού μέσα στην ομάδα γνωρίζουν την αξία της συνεργασίας , της κατανόησης , της αίσθησης ότι η μοίρα τους συνδέεται άρρηκτα με αυτή των άλλων, αποκτούν αυτοπεποίθηση και πληρότητα . Αντίθετα, η συμμετοχή σε δυσλειτουργική ομάδα μπορεί να δημιουργήσει ασταθή και νευρωτικά άτομα
Ακολουθούν τα λόγια του Νίτσε:
Η τρέλα είναι κάτι σπάνιο σε ατομικό επίπεδο- μα σε ομάδες, κόμματα, λαούς και γενιές είναι ο κανόνας
(Περισσότερα για την επιρροή του ομαδικού πνεύματος: Robert Greene The Laws of Human Nature -Viking Press)
Υ.Γ. Αν φέρατε στο νου σας τις ομάδες των οποίων μέλη είσαστε και ανακαλύψατε χαρακτηριστικά κυρίως δυσλειτουργικής ομάδας, μην απελπίζεστε Είναι ίδιον μιας εποχής παρακμής να παράγει παντού παρακμή. Είναι επίσης υγιές εκ μέρους σας να μπορείτε να σκέπτεσθε εκτός ομάδας και να την βλέπετε με μάτια παρατηρητή. Τέλος, είναι υποχρέωσή σας , ως άνθρωποι, να προσπαθείτε για το καλύτερο και όπου σας δίνεται η δυνατότητα, αφενός να φτιάχνετε ομάδες με τα πρότυπα της υγιούς και αφετέρου να διαχωρίζετε την θέση σας από τις αρνητικές επιρροές της δυσλειτουργικής.
[i] https://www.psychologynow.gr/istoria-psyxologias/peiramata-psyxologias/6-ipakoi-stin-exusia-tu-stanley-milgram.html
[ii] Γκυστάβ Λε Μπον Η Ψυχολογία των Μαζών
Απορίας Άξιον 