Στην λογοτεχνία τρόμου υπάρχει ένα αξίωμα. Το κακό έρχεται μόνο όταν το προσκαλέσεις. Ο κόμης Δράκουλας στέκεται έξω από τα παράθυρο μέχρι να τον προσκαλέσει μέσα η Μίνα Χάρκερ. Οι ανόητοι έφηβοι των νεανικών ταινιών τρόμου, καλούν οι ίδιοι μέσω σεάνς τα πνεύματα που τους καταδιώκουν για το υπόλοιπο της ταινίας. Στο σκοτεινό μυθιστόρημα Άσε το Κακό να Μπει, του John Lindqvist, ο νεαρός Όσκαρ, ανοίγει όντως την πόρτα του στην μικρή βαμπίρ Έλλη για να ανακαλύψει πως , αφήνοντας το κακό, μπορεί και να σώσεις τη ζωή σου, αφού η Έλλη τον απαλλάσσει (με τον τρόπο που φαντάζεστε) από τους συμμαθητές του που τον τρομοκρατούσαν και τον κακοποιούσαν.
Αυτό που είναι σκοτεινό για την λογοτεχνία και τον κινηματογράφο (η έκφραση του κακού εντός και εκτός του ανθρώπου), για την Ιστορία είναι ο Μεσαίωνας- τα Σκοτεινά Χρόνια. Απαρχή των χρόνων αυτών , θεωρούμε την κατάλυση του Δυτικού Ρωμαϊκού Κράτους από βαρβαρικά (γερμανικά) φύλα το 476μ.Χ. Το χάσμα μεταξύ Δυτικής Ευρώπης και Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας γίνεται οριστικό και πλέον αγεφύρωτο. Η Δύση κατρακυλά σε μια –πράγματι- σκοτεινή περίοδο , γυρίζοντας πίσω το ρολόι του πολιτισμού ,σαν τους ασθενείς που , έχοντας υποστεί ισχυρό σοκ, γυρνάνε πίσω στην νηπιακή ηλικία νοητικά και παραμένουν οχυρωμένοι εκεί.
Ο Μεσαίωνας, ως γνωστόν, διήρκεσε περίπου 1000 χρόνια (μέχρι τις αρχές του 16ου αιώνα) και δεν θα μας απασχολούσε τόσο αν δεν γίνονται ολοένα και συχνότερα αναφορές σε εκείνη την εποχή και τις ομοιότητές της με την εποχή που διανύουμε τώρα. Ξεκίνησε με την γνωστή έκφραση « εργασιακός μεσαίωνας» που περιέγραφε τις συνθήκες εργασίας στην σε Ελλάδα και άλλες χώρες που μαστίζονταν από τα δεινά της οικονομικής κρίσης (οικονομικού πολέμου λένε πολλοί) και έφτασε να περιγράφει ολόκληρη την εποχή , με την άποψη ότι «εισερχόμαστε σε νέο μεσαίωνα» να κερδίζει ολοένα έδαφος.
Ας ανακαλύψουμε μαζί την ορθότητα ή μη της άποψης αυτής εξετάζοντας τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία των σκοτεινών χιλίων χρόνων της Δυτικής Ευρώπης.
Άγνοια- αμάθεια .
Τότε: Ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του Μεσαίωνα, είναι η παντελής έλλειψη παιδείας στις μάζες ενώ , οι περισσότεροι ηγεμόνες της πρώτης περιόδου δεν γνώριζαν ούτε οι ίδιοι ανάγνωση και γραφή. Η χριστιανική θρησκεία στα χέρια των Γερμανικών φύλων γίνεται μέσον καθυπόταξης των υπηκόων τους και εκφοβισμού αυτών. Τα έργα αρχαίων κλασσικών εγκαταλείπονται ενώ η άγνοια και η δεισιδαιμονία που την ακολουθεί κάνει ως και την είσοδο στον Πάνθεον της Ρώμης να απαγορευτεί καθώς θεωρούσαν έργο του σατανά το στέγασμα του θόλου του.
Σήμερα: Η εκπαίδευση προσφέρεται σε όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως οικονομικού και κοινωνικού υπόβαθρου ενώ τα έργα πολιτισμού (γλώσσας και τέχνης) είναι προσβάσιμα σε όλους. Ωστόσο , οι ανθρωπιστικές σπουδές εγκαταλείπονται εις όφελος των οικονομικών και τεχνολογικών . Η ανάγνωση και η μελέτη βιβλίων είναι κάτι που απασχολεί ολοένα και λιγότερους και ενώ τα συγγράμματα δεν διώκονται και δεν καίγονται, αυτοί που τα διαβάζουν απομονώνονται και ενίοτε εξοστρακίζονται ως γραφικοί. Το επίπεδο παιδείας που προσφέρεται στα σχολεία ολισθαίνει δραματικά και οι γνώσεις ιστορίας, γλώσσας και γραμματείας στους απόφοιτους δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι δραματικά χαμηλότερες των συνομήλικων τους 40 χρόνια πριν.
Το ανθρώπινο σώμα ως πηγή αμαρτίας
Τότε: Το ανθρώπινο σώμα , ο καλλωπισμός και η απεικόνισή του θεωρούνται από βλασφημία έως έργο του σατανά. Οι φυσικές ορμές του ανθρώπου καταδικάζονται και η κατανίκησή τους είναι σκοπός. Οι άνθρωποι ζουν υπό τον φόβο ότι θα είναι αιώνια καταδικασμένοι εξ’ αιτίας των επιθυμιών τους και αναζητούν τρόπους να εξιλεωθούν. Οι γυναίκες σχεδόν ταυτίζονται με τον πειρασμό και οφείλουν να αποδεικνύουν ότι είναι ενάρετες. Έτσι η ανθρώπινη φύση ορίζεται ως εκ προοιμίου αμαρτωλή που χρειάζεται την εκκλησία για να σωθεί.
Σήμερα : Μετά την σεξουαλική επανάσταση της δεκαετίας του ’70 εικόνες γυμνού βομβαρδίζουν τα μάτια καταναλωτών. Η γενετήσια πράξη αποσυνδέεται από το συναίσθημα και προβάλλεται και αυτή ως εμπόρευμα άμεσης και μαζικής κατανάλωσης . Η βιομηχανία του σεξ εξακολουθεί να είναι η περισσότερο προσοδοφόρα τόσο σε νόμιμη όσο και σε παράνομη αξία. Επιχειρείται δε, η σεξουαλικοποίηση των πάντων και η απαίτηση αυτού προβάλλεται ως δικαίωμα αναφαίρετο .
«Το αποτέλεσμα είναι πληθωρισμός στο σεξ , ο οποίος συνοδεύεται από υποτίμηση όπως ο πληθωρισμός στις αγορές. Ειδικότερα, το σεξ υποτιμάται γιατί απανθρωποιείται. Το ανθρώπινο σεξ είναι πάντα κάτι παραπάνω από απλό σεξ , ακριβώς στο μέτρο που εκφράζει σωματικά κάτι μετασεξουαλικό- τον έρωτα»[i]
Η θρησκεία ως δυνάστης- Ιερά Εξέταση
Τότε: Η εξουσία της εκκλησίας πάνω στις μάζες αλλά και τους ηγεμόνες τους είναι ολοκληρωτική. Ο «καισαροπαπισμός» είναι όρος που επινοήθηκε για να περιγράψει ακριβώς την χωρίς όρους επιβολή του θελήματος των πρόκριτων της εκκλησίας πάνω στην καθημερινή ζωή , την διοίκηση των ανθρώπων αλλά και την εξωτερική πολιτική (Σταυροφορίες).
«Όποιος επιχειρεί να διαμορφώσει μια προσωπική άποψη περί του Θεού η οποία είναι αντίθετη με το Εκκλησιαστικό δόγμα πρέπει να καίγεται χωρίς οίκτο» Πάπας Ιννοκέντιος ΙΙΙ
(Εδώ αξίζει να αντιπαραθέσουμε τα λόγια του Άγιου Ιωάννη του Χρυσόστομου : «με το να παραδίδεις έναν αιρετικό στο θάνατο, διαπράττεις αδίκημα που δεν εξιλεώνεται»)
To 1458, o Diego Guzman γίνεται Μέγας Ιεροεξεταστής «Όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας». Αυτό χώριζε τους ανθρώπους σε αυτούς που μπορούσαν να ζήσουν και σε αυτούς που έπρεπε να αφανιστούν. Όλοι γνωρίζουμε πού κατέληγαν όσοι αμφισβητούσαν την επίσημη γραμμή της εκκλησίας.
Σήμερα: Πολλοί παρομοιάζουν την εξουσία που είχε η Δυτική Εκκλησία τον Μεσαίωνα με την σχεδόν απεριόριστη δύναμη που έχουν σήμερα οι εταιρίες τεχνολογίας, τόσο σε επίπεδο χρηματιστηριακής αξίας όσο και εξουσίας πάνω στις ανθρώπινες ελευθερίες αφού, χάρη στις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης και τις «έξυπνες» συσκευές, παρακολουθούν και εξουσιάζουν σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής μας, καταφέρνοντας, παρ’ όλες τις νομοθεσίες που τρέχουν να θεσπίσουν τα κράτη , να μην λογοδοτούν σε κανέναν. Δισεκατομμύρια «πιστοί» που χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες του Facebook και του Twitter, της Google και της Microsoft δεν είναι σε θέση να γνωρίζουν για ποιον σκοπό και από ποιους χρησιμοποιούνται τα δεδομένα της περιήγησής τους στο διαδίκτυο , ενώ οι κολοσσοί είναι σε θέση να λογοκρίνουν και να παύουν λογαριασμούς που εκφράζουν λόγο διαφορετικό από εκείνον που εκείνοι προωθούν. Παύση λογαριασμού και αποκλεισμός από τις πλατφόρμες μπορεί να σημάνει και τον πολιτικό θάνατο ενός εκπροσώπου του κοινοβουλίου ή ενός δημοσιογράφου.
Σε παρόμοιο θάνατο οδηγούνται και όσοι αμφισβητούν τα δόγματα της επίσημης επιστημονικής κοινότητας. Η επίσημη άποψη για την υπερθέρμανση του πλανήτη εμφάνιζε ως μοναδικό αίτιο την εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Μόλις πρόσφατα το φαινόμενο μετονομάστηκε σε «κλιματική αλλαγή» και εμφανίστηκαν κάποιες φωνές από την επιστημονική κοινότητα [ii] που αμφισβητούν τις επίσημες θέσεις.
Σκεφτείτε την δύναμη του παγκόσμιου κινήματος οικολογίας και εκείνους που τόλμησαν να υποβάλλουν ερωτήσεις για το κόστος και τη βιωσιμότητα των λύσεων ανακύκλωσης που προτείνονταν.[iii]
Πέρα όμως από τα παραπάνω η επιστήμη και η τεχνολογία , φαίνεται να έχουν εξαφανίσει την πνευματική αναζήτηση του ανθρώπου. Με τα λόγια του δρ Φράνκλ : « Στον αιώνα μας ο θεοποιημένος ορθολογισμός και η τεχνολογική μεγαλομανία είναι οι καταπιεστικές δομές, στον βωμό των οποίων θυσιάζεται το θρησκευτικό συναίσθημα. Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την σύγχρονη συνθήκη του ανθρώπου που πράγματι μοιάζει σε «καθολική ψυχαναγκαστική νεύρωση της ανθρωπότητας» για να εκφραστούμε με τα λόγια του Φρόυντ. {…} Σήμερα , όμως μάθαμε με πολύ ακριβό τίμημα, πού μπορεί να καταλήξει ο άνθρωπος με την επιστήμη και τίποτε άλλο πέρα από αυτήν: Σύντομα, το μόνο πράγμα που θα έμενε από όλη αυτήν την επιστήμη θα ήταν οι ατομικές βόμβες που θα κατείχε»[iv]
Έτσι, η επιστήμη ,εκθρονίζοντας την (Χριστιανική) θρησκεία, παίρνει τα σκήπτρα για να ορίσει τα πλήθη, με τον ίδιο ολοκληρωτικό τρόπο που έκανε η θρησκεία απαγορεύοντας την επιστήμη στον Μεσαίωνα.
(Μιλώντας βέβαια για την θρησκεία ως δυνάστη στα χρόνια του Μεσαίωνα , δεν μπορεί κάποιος να μην παρατηρήσει την υπαρκτή απειλή του ισλαμικού φονταμενταλισμού στις μέρες μας και πως –πέρα από την χρήση τυφλής βίας- εισάγει και εγκαθιδρύει στο κέντρο της Ευρώπης μια κοινωνία που την χωρίζουν ωκεανοί διαφορών πολιτισμικών και πολιτικών με αυτήν της Δύσης.)
Φεουδαρχία
Τότε: Εκείνο που επηρέασε κάθε άλλο χαρακτηριστικό του Μεσαίωνα , κατά την ταπεινή μου γνώμη είναι το φεουδαρχικό σύστημα.
Με την πτώση του Ρωμαϊκού κράτους στην δύση, και την ίδρυση των Γερμανικών κρατών επι των εδαφών της πάλαι ποτέ «δυτικής» Αυτοκρατορίας, η μορφή της ιδιοκτησίας άρχισε να αλλάζει. Ενώ η γη ήταν όλη κτήση του βασιλιά, μπορούσε να δοθεί σ ‘έναν υποτελή, ο οποίος έχει παράσχει ιδιαίτερες υπηρεσίες στο στέμμα. Η γη δινόταν στο πρόσωπο και μόνο, και με τον θάνατο του, επέστρεφε στην διαχείριση και την κτήση του βασιλιά. Κι ενώ αυτό ήταν ο νόμος, με την πάροδο των χρόνων δημιουργήθηκε το «Φέουδο», δηλαδή ο απολαβών την γη, συνδεόταν σαν άρχοντάς της και έπρεπε πλέον να πληρώσει «φόρο τιμής» (homage ή lehnseid). Ο άρχοντας αυτός, με την σειρά του, μπορούσε να διαιρέσει την γη του σε μικρότερα τμήματα και να ζητήσει φόρο τιμής από κατώτερους άρχοντες, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη του φεουδαρχικού συστήματος. Η Γερμανική παράδοση σε συνδυασμό με τον παλιό Ρωμαϊκό νόμο, δημιούργησαν την «γαία νομοθεσία» (lenhsrecht), ένα σύνολο νόμων στο οποίο βασίστηκε η πρώτη πυραμίδα του φεουδαλισμού, με κορυφή τον ίδιο τον βασιλιά.[v]
Η οργάνωση της Δύσης κατά το παραπάνω πρότυπο σήμαινε την από – αστικοποίηση και εξαγροτισμό του πληθυσμού και στην ουσία ανατροπή όλων εκείνων των δεδομένων που είχαν φέρει τον αρχαίο κόσμο στην δημιουργία της πόλης –κράτους. Η πόλη- κράτος , κατεξοχήν δημιούργημα του ελληνικού ανθρωποκεντρικού τρόπου σκέψης , ήταν αυτή που επέτρεψε την ανάπτυξη τόσο της επιστήμης όσο και της φιλοσοφίας και της τέχνης κατά τα αρχαία χρόνια.
Υπό το φεουδαρχικό σύστημα, τα εκτάρια γης και ό,τι βρίσκεται σε αυτά, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων ανήκουν στον φεουδάρχη άρχοντα. Όσοι ανήκουν στην βάση της φεουδαρχικής πυραμίδας είναι res, αντικείμενα δηλαδή, πάνω στα οποία έχουν δικαίωμα ζωής και θανάτου οι ιδιοκτήτες τους.
Στερημένοι από οποιαδήποτε αναγνώριση , οι υπήκοοι των φέουδων που αργότερα οργανώθηκαν σε κράτη και με δεδομένη την μάστιγα της έλλειψης μορφώσεως δεν μπορούν να γίνουν τίποτα άλλο από μάζα, από όχλο. Από αυτόν που βλέπουμε στις ταινίες εποχής να χαζεύει το κρέμασμα φυλακισμένων και το κάψιμο μαγισσών.
Σήμερα: Ο δυτικός κόσμος , θεωρητικά, τελείωσε για πάντα με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα που εκμηδενίζουν την ατομική προσωπικότητα εις όφελος του κράτους ή μιας γενικότερης συλλογικότητας, τον προηγούμενο αιώνα.
Ωστόσο, ένα παγκόσμιο σοκ – όπως η πανδημία- αναγκάζει ελεύθερους επαγγελματίες και ιδιοκτήτες επιχειρήσεων να κινδυνεύουν με πτώχευση και να επιβιώνουν προσωρινά χάρη σε κρατικά επιδόματα . Μετατρέπονται έτσι από ελεύθερες οντότητες σε εξαρτημένες από το κράτος μονάδες.
Λαοί χωρών που έχουν κοινοβουλευτική δημοκρατία ανακαλύπτουν ότι , μετά από σειρές μνημονίων , οι αποφάσεις για την ζωή τους παίρνονται από μη εκλεγμένους τεχνοκράτες , υπαλλήλους μεγάλων οικονομικών οργανισμών.
Ανθρωποκεντρικά μοντέλα διαχείρισης προσωπικού επιχειρήσεων εγκαταλείπονται καθώς (ανάμεσα στα άλλα) το πρότυπο γίνεται η οικονομία της Κίνας όπου δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε συνθήκες φυλακής δουλεύοντας για ελάχιστα δολάρια το μήνα, τροφοδοτώντας το κινεζικό οικονομικό θαύμα.
Η μετατροπή ανθρώπων της αναπτυγμένης δημοκρατικής Δύσης σε μάζα – όχλο υποβοηθείται από την πραγματική ή τεχνητή πόλωση που επικρατεί όλο και περισσότερο καθώς οποιοδήποτε κοινωνικό ζήτημα ανάγεται σε πολιτική αντιπαράθεση. Αυτό δεν είναι πουθενά περισσότερο έκδηλο από ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου η ταυτοτική πολιτική (identity politics) μετατρέπει τις κοινωνικές ομάδες σε πολιτικές φυλές όπως γράφει η Amy Chua στο βιβλίο της Political Tribes, έτοιμες για πόλεμο η μία με την άλλη. Ο άνθρωπος , δηλαδή, βρίσκει νόημα ύπαρξης μόνο μέσα σε μια πρόσκαιρη ομάδα που απορροφά την ατομική μοναδικότητα εις όφελος μιας τεχνητής μοναδικότητας της διαφορετικότητας (της ομάδας από άλλες ομάδες).
Όσο για τις δημόσιες εκτελέσεις που έτρεφαν τα ταπεινότερα ένστικτα του όχλου τον Μεσαίωνα, αντιπαραβάλλετε σε αυτές την υψηλή τηλεθέαση εκπομπών τύπου Big Brother και πόσο αυτή ανεβαίνει όταν οι παίκτες «λιντσάρουν» λεκτικά ο ένας τον άλλον.
Ώστε, παρουσιάζει η εποχή μας ομοιότητες με τους Σκοτεινούς Χρόνους που προηγήθηκαν της Αναγέννησης; Αφήνω το ερώτημα για να το απαντήσει ο καθένας σας σύμφωνα με αυτά που αντιλαμβάνεται.
Ωστόσο, πριν προχωρήσω , αξίζει να θυμηθούμε ότι Μεσαίωνας και Σκοτεινοί Χρόνοι ενέσκηψαν στην Δύση και όχι στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Η παιδεία εν πρώτοις δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ. «Το πρώτο πανεπιστήμιο της Ευρώπης ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη[vi] τον 5ο αιώνα και ανασυστάθηκε στα χρόνια του Βάρδα και του Φωτίου , ήκμασε τον 10ο αιώνα στα χρόνια του Κωνσταντίνου του Ζ του Πορφυρογέννητου, για να φτάσει στο απόγειο της ακτινοβολίας του στα χρόνια του Κωνσταντίνου του Μονομάχου, τον 11ο αιώνα με τους Ψελλό, Ξιφιλίνο και άλλους αρχαιομαθείς.»[vii]
Η σπουδή της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δεν σταμάτησε ποτέ στα σχολεία της αυτοκρατορίας, παρ’ όλο που η αρχαία ελληνική θρησκεία παύθηκε. Μάλιστα, μετά τον 10ο αιώνα αυτό το βυζαντινό υλικό μεταβιβάσθηκε στις βασιλικές αυλές και σε όλη την έκταση της Ευρώπης. [viii]
Η εκκλησία και το κράτος είναι σαφώς διαχωρισμένοι στον κόσμο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. «Ο πατριάρχης είναι επι γης αντιπρόσωπος του Χριστού ως ποιμένας των χριστιανικών ψυχών, όπως ακριβώς και ο αυτοκράτορας, με τη διαφορά ότι ο αυτοκράτορας μεριμνά όχι για τα πνευματικά αγαθά , αλλά για των υπαρχόντων την ασφάλεια και δια των απολλυμένων την ανάκτηση. Η αρμονική συμβίωση των δύο αλληλοσυμπληρούμενων αυτών εξουσιών είναι η υπέρτατη εγγύηση της ρωμαϊκής ευμάρειας και ευδαιμονίας και της ειρηνικής λειτουργίας της ορθόδοξης εκκλησίας. Ούτε καισαροπαπισμός, ούτε παποκαισαρισμός στο Βυζάντιο».[ix]
Τέλος, στην αυτοκρατορία, η Κωνσταντινούπολη έκανε πραγματικότητα την έννοια πόλις-κόσμος, χάρη στην ευρύτατη ακτινοβολία της και την κοσμοπολίτικη σύσταση του πληθυσμού της. Ακόμα , το σύστημα των μικρών και μέσων ιδιοκτησιών γης υπάρχει στην Αυτοκρατορία ενώ γίνονται συνέχεια προσπάθειες από τους αυτοκράτορες να περιορίσουν την ισχύ των Δυνατών – των μεγαλο-γαιοκτημόνων δηλαδή.
Ας ξαναγυρίσουμε τώρα στον Μεσαίωνα. Όσο συγκεχυμένα και αν είναι αυτά που γνωρίζουμε για τους Σκοτεινούς Χρόνους, όλοι ξέρουμε ότι το τέλος τους ήρθε με αυτό που ακούει στο υπέροχο όνομα : Αναγέννηση.
Η Άνοιξη του Μποτιτσέλι, ο Δαβίδ του Μικελάντζελο, η Καπέλα Σιξτίνα. Η ανθρώπινη φύση υμνείται ξανά, η ομορφιά γίνεται ξανά το ζητούμενο και όχι το διωκόμενο.
Στα σχολικά βιβλία Ιστορίας διαβάζουμε πως μετά την Άλωση της Πόλης το 1453, Βυζαντινοί λόγιοι που διέφυγαν στην Δύση (όπως ο Βησαρίων) αλλά και όσοι είχαν μεταβεί νωρίτερα (όπως ο Πλήθων Γεμιστός) μεταλαμπαδεύουν το πνεύμα των Ελληνικών Γραμμάτων στους Δυτικούς που αρχίζουν να διαβάζουν συστηματικότερα αρχαία Ελληνική γραμματεία και να στρέφονται στον ανθρωποκεντρικό τρόπο σκέψης κάτι που θα οδηγήσει στην Αναγέννηση και αργότερα στον Διαφωτισμό.
Έτσι, φαίνεται ότι η αυγή της νέας εποχής της ανθρώπινης ιστορίας που έρχεται με το τέλος του Μεσαίωνα γίνεται μέσω της επιστροφής στον ελληνικό ανθρωποκεντρικό τρόπο σκέψης. Αυτή η διαπίστωση οδήγησε τον Νίτσε στην διάσημη φράση του από την Γένεση της Τραγωδίας: «οι Έλληνες είναι οι ηνίοχοι κάθε επερχόμενου πολιτισμού».
Και πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Από την δαιμονοποίηση της ομορφιάς στην αναζήτησή και ανάδειξή της, θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε μόνο μέσω αυτών που είχαν αναγάγει το κάλλος σε δείγμα αρετής .
Η λέξη Κάλλος, στην Αρχαία Ελλάδα, δεν ήτο μόνο συνώνυμη με τη φιλοκαλία (αγάπη για το ωραίο), αλλά και άρρηκτα συνδεδεμένη με το μέτρο, την αρμονία, την ευθύτητα, τη παρρησία, τη σοφία, την ανδρεία, με την αγάπη της ελευθερίας .
Αν το σκεφτούμε είναι αυτές ακριβώς οι αξίες που βρίσκονται υπό διωγμό σήμερα.
Είναι όμως αυτή η ομορφιά που θα σώσει τον κόσμο, για να χρησιμοποιήσουμε την φράση του Πρίγκηπα Μίσκιν στον Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι.
Και στους χρόνους που διανύουμε, χρόνους περισσότερο ή λιγότερο σκοτεινούς, αναζητούμε κάτι για να σώσει τον κόσμο.
Μα όπως χρειάστηκε ένας Μεσαίωνας για να κάνει τον Δυτικό κόσμο να ξανα ανακαλύψει το ελληνικό πνεύμα, θα χρειαστεί μια μαύρη περίοδος να μας πάρει από το χέρι και να μας οδηγήσει πρώτα μέσα από τα σκοτάδια και μετά έξω στο φως. Είναι μια περίοδος που εμείς προσκαλέσαμε και προκαλέσαμε. Θα είναι η Νέμεσις και η Σωτηρία μας. Όπως στο βιβλίο του John Lindqvist που ανέφερα στην αρχή, αφήνοντας το κακό να μπει , ίσως σώσουμε τη ζωή μας ως ανθρώπινο γένος.
[i] Viktor Frankl Η Αναζήτηση του Ανθρώπου για το Υπέρτατο Νόημα
[ii] https://www.inquisitr.com/1234575/nasa-scientist-global-warming-is-nonsense/
[iii] https://www.politico.eu/article/recycling-killing-the-planet/?fbclid=IwAR3ljEVbrjdsBMM8TgMGJ_gv2Uv7eTF7dUMqdthxTytXW95oJlYscDKL6IU
[iv] Viktor Frankl Η Αναζήτηση του Ανθρώπου για το Υπέρτατο Νόημα
[v] http://www.politicaldoubts.com/reflections/item/688-i-feoudarxia-os-systima-syntomi-analysi
[vi] Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ – Γιατί το Βυζάντιο
[vii] Όπως προηγουμένως
[viii] Συλβαίν Γκουγκενέμ Η Δόξα των Ελλήνων
[ix] Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ – Γιατί το Βυζάντιο
Απορίας Άξιον 