Λοιπόν, είμαστε έγκλειστοι αδέλφια;
Μετά από τρεις εβδομάδες της δεύτερης ολικής απαγόρευσης , μπορούμε να αναφερόμαστε στους εαυτούς μας ως «οι έγκλειστοι»;
«Τι είναι αυτά που λες! » ακούγονται φωνές αγανακτισμένων από το βάθος.
«Πώς τολμάς να υποκύπτεις στον λαϊκισμό και να υιοθετείς τέτοιες εκφράσεις. Ο περιορισμός της ελευθερίας μετακίνησης δεν μπορεί να συγκριθεί με την πραγματική και απόλυτη στέρηση ελευθερίας που βίωσαν και βιώνουν οι έγκλειστοι. Εμείς απολαμβάνουμε σχεδόν όλα τα αγαθά του σύγχρονου πολιτισμού και η όποια ελευθερία στερήθηκε από εμάς προσωρινά, έγινε για την ασφάλειά μας και άρα για το καλό μας.»
«Και βέβαια είμαστε έγκλειστοι!» Τούτες οι φωνές έρχονται από πιο μπροστά, και ακούγονται ακόμα πιο θυμωμένες
«Έχουν παραβιαστεί άρθρα του Συντάγματος που αφορούν στην ελευθερία μας. Δεν γνωρίζουμε ούτε πότε ακριβώς θα σταματήσει αυτό , ούτε τι μας περιμένει μετά. Έχουμε αμφιβολίες σχετικά με τη χρησιμότητα του μέτρου και σοβαρές υποψίες ότι μόνο σε καλό δεν θα μας βγει όλο αυτό.»
Αναγνωρίζω πως πέρα από πολύ πρώιμο, είναι και αρκούντως επικίνδυνο το να επιχειρήσει κανείς να απαντήσει στο ερώτημα.
Ωστόσο, επιτρέψτε μου, βρίσκω μία τρομακτική ομοιότητα ανάμεσα σε εκείνους που φυλακίστηκαν σε ιδρύματα και στρατόπεδα σε καιρούς πολέμων και διώξεων και σε εμάς , αδέλφια.
Αυτή η ομοιότητα είναι η αίσθηση απουσίας μέλλοντος- η άγνοια ως προς αυτό.
Όπως γράφει ο Viktor Frankl, φημισμένος ψυχολόγος και επιζώσας του Auschwitz, : «Η ζωή σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης θα μπορούσε να αποκληθεί προσωρινή ύπαρξη. Προσωρινή Ύπαρξη Αορίστου Χρόνου. Μετά το τέλος της αβεβαιότητας (που υπήρχε πριν την σύλληψη εννοεί) ερχόταν και η αβεβαιότητα για το τέλος (του μαρτυρίου).»
Ο Aleksandr Solzhenitsyn , καταδικασμένος με το φοβερό άρθρο 58 και έγκλειστος στα GULAG της ΕΣΣΔ, γράφει ότι οι κρατούμενοι σχεδόν ποτέ δεν χρησιμοποιούσαν τον μέλλοντα χρόνο και δεν έκαναν σχέδια πέρα από την αυριανή ημέρα.
Νομίζω θα συμφωνήσουν και οι αγανακτισμένοι στο βάθος και οι θυμωμένοι μπροστά, ότι τούτη η αβεβαιότητα για το μέλλον που μας ήρθε κατακέφαλα λίγο αφ’ ότου ένας ιός ξέφυγε από το εργαστήριο στην Wuhan, είναι ένα σημείο που έχουμε κοινό τόσο με εκείνους τους κολασμένους του Auschwitz και των GULAG , όσο και μεταξύ μας.
Ακόμα ένα κοινό σημείο είναι ο θυμός. Θυμώνεις όταν ξέρεις ότι σε συνέλαβαν χωρίς να έχεις κάνει τίποτα κακό. Θυμώνεις όταν αλλάζει βίαια η ζωή σου χωρίς και πάλι να έχεις φταίξει εσύ : ο θυμός για το άδικο. Ένας θυμός που δεν εξωτερικεύεται και που μεγαλώνει σαν αρρώστια μέσα μας.
Αυτές οι σκέψεις με οδήγησαν στην ιδέα πως τα βιώματα αυτών των ανθρώπων που γνώρισαν την σκληρότερη πλευρά του εγκλεισμού, την σκληρότερη πλευρά της ζωής, ίσως είχαν κάτι να πουν σε όλους εμάς που άλλοι λιγότερο και άλλοι περισσότερο, κλειστήκαμε μέσα και αποχωριστήκαμε την ζωή όπως την ξέραμε.
Αναζήτησα μέσα στα γραπτά τους , κοινές σκέψεις , κοινά συμπεράσματα για τη ζωή ενός έγκλειστου που θα μπορούσαν να παρουσιαστούν ως μία σειρά από συμβουλές για τις επόμενες γενιές , για εκείνους που περνούν κάτω από μία- πραγματική ή νοητή- πύλη στρατοπέδου.
Ιδού λοιπόν:
1. Ξέχνα τη ζωή που άφησες
Πρέπει να μπεις στη φυλακή χωρίς να τρέμεις για τη ζεστή ζωούλα που άφησες πίσω σου. Πρέπει , περνώντας το κατώφλι της να πεις στον εαυτό σου : η ζωή τελείωσε , λίγο νωρίς, μα δε γίνεται τίποτα. Δεν μου ανήκει πια τίποτα. Μόνο η ψυχή και η συνείδησή μου μένουν σαν κάτι σημαντικό και ακριβό για μένα. Μπροστά σ’ έναν τέτοιο κρατούμενο , η ανάκριση θ’ ανατριχιάσει. Θα νικήσει μόνο εκείνος που τα απαρνήθηκε όλα. (Solzhenitsyn)
Εκείνη την στιγμή αντιλήφθηκα την ωμή αλήθεια και έκανα αυτό που αποτέλεσε το απόγειο στην πρώτη φάση της ψυχολογικής μου αντίδρασης: απαλλάχθηκα με μιας απ’ όλη την προηγούμενη ζωή μου (Frankl)
Ο,τι μπορούν να αρπάξουν από τον άνθρωπο τόσο εύκολα, μάλλον δεν ήταν ποτέ δικό του. Όσο νωρίτερα αποδεχθεί ότι αυτό που είναι πραγματικά δικό του, δεν μπορεί να το πάρει κανείς, τόσο πιο γρήγορα θα ανακάμψει. Και έχοντας ανακάμψει , θα ανακαλύψει ότι δεν είναι πια υπό το καθεστώς του φόβου. Και χωρίς τον φόβο, δεν είναι άθυρμα κανενός.
Φυσικά και κάτι τέτοιο δεν είναι ούτε κατά διάνοια εύκολο. Όσο δύσκολο είναι για το σώμα να πάψει να γαντζώνεται από τη ζωή , άλλο τόσο δύσκολο είναι και για το μυαλό να εγκαταλείψει το status quo ante της ζωής του, να διαγράψει ο εαυτός, αυτό που πίστευε ως τώρα για ταυτότητα και να δεχθεί την γύμνια του. Αυτό, το γνωρίζουν εκείνοι που διαχειρίζονται την εξουσία και το χρησιμοποιούν για να σύρουν τους κρατούμενους ακόμα πιο χαμηλά , κάνοντάς τους να παραδεχθούν πράγματα που δεν έκαναν , να υπογράψουν για την ενοχή άλλων συμπατριωτών τους, να υποδείξουν άλλους συγκρατούμενους που κάνουν “επικίνδυνες” συζητήσεις.
Μα αναρωτηθείτε. Αν δεχθείς ότι δεν έχεις τίποτα να χάσεις, τί μπορούν να σου πάρουν; Με τι μπορούν να σε δελεάσουν, να σε απειλήσουν;
Στα εκατομμύρια των συλληφθέντων της Σταλινικής περιόδου, υπήρξαν κάποιοι (ελάχιστοι) που αρνήθηκαν να υπογράψουν για την ενοχή άλλων, που ζήτησαν να διαβάσουν το κατηγορητήριο και τα δικαιώματά τους, που αψήφησαν τους ανακριτές. Και όσο απίστευτο και αν ακούγεται, σε αυτές τις περιπτώσεις, το σύστημα κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος. Έπαψαν να τους ενοχλούν , έπαψαν να τους σέρνουν από ανάκριση σε ανάκριση και, αν και δεν κέρδισαν φυσικά την ελευθερία τους, κέρδισαν την συνείδησή τους.
2. Μην εμπιστεύεσαι κανέναν
Στην μεταγωγή από τη φυλακή στο στρατόπεδο , παλαιοί έγκλειστοι συμβουλεύουν τον Solzhenitsyn να μην εμπιστεύεται κανέναν- το καθεστώς και οι διοικητές στρατολογούν «καρφιά» παντού, στα πιο φιλικά και άκακα πρόσωπα.
Σε καταστάσεις έντονης, μαζικής ψυχολογικής πίεσης αποκαλύπτονται πιο καθαρά από ποτέ οι αληθινοί ανθρώπινοι χαρακτήρες. Άνθρωποι που θεωρούσαμε πάντα κοντινούς μας και όμοιούς μας , ίσως φανερώσουν μια πολύ δυσάρεστη όψη του χαρακτήρα τους. Ίσως ζήσουμε καταστάσεις που μας κάνουν να νοιώσουμε αδικημένοι και προδομένοι από οικείους.
Οι καταστάσεις αυτές , πάλι, είναι αυτές που εκπαιδεύουν το βλέμμα χωρίς να λαθεύει να βλέπει κάθε βρωμιά στα μάτια των άλλων.
Και αυτό συμβαίνει γιατί οι «ενδιαφέροντες καιροί» είναι καιροί δοκιμασιών και το ξεκίνημά τους, σηματοδοτείται από το τέλος της αθωότητας. Και για να προχωρήσεις μέσα στην δίνη των καιρών , θα χρειαστείς δίπλα σου συντρόφους ίσως διαφορετικούς από αυτούς που είχες την ανέμελη εποχή.
Πέρα όμως από την προδοσία και το κάρφωμα με την κλασσική τους έννοια , υπάρχει και μια άλλου είδους προδοσία για την οποία μας προειδοποιούν οι «κολασμένοι» του 20ου αιώνα.
Η πιο ελαφριά αλλά και για το λόγο αυτό πιο διαδεδομένη προδοσία είναι να μην κάνεις ευθέως κανένα κακό, αλλά να μην προσέξεις αυτόν που ψυχορραγεί δίπλα σου, να μην τον βοηθήσεις, να αποστρέψεις το βλέμμα σου, να μαγκωθείς (Solzhenitsyn)
Και εδώ χαμηλώνουμε το βλέμμα. Γιατί , τουλάχιστον σε αυτή τη χώρα που ζούμε, τα τελευταία 10 χρόνια συνηθίσαμε να βλέπουμε ανθρώπους να υποφέρουν εκεί, δίπλα στο πεζοδρόμιο που περπατούμε και από το αρχικό σοκ (πώς γέμισαν οι δρόμοι της πόλης με άστεγους, πώς είναι δυνατόν να ψάχνουν τόσοι πολλοί άνθρωποι στα σκουπίδια για φαΐ), περάσαμε σιγά σιγά στην απάθεια. Ακριβώς όπως περιγράφει ο Viktor Frankl τον εαυτό του να παρακολουθεί με την απουσία οποιουδήποτε συναισθήματος το πέταγμα ενός πτώματος σε ένα σωρό άλλων πτωμάτων , έξω από το παράπηγμα στο οποίο εκείνος έτρωγε ένα πιάτο σούπα.
3. Δεν φαντάζεσαι πόσα μπορείς ν’ αντέξεις
«Τα ιατρικά εγχειρίδια λένε ψέμματα.» Οι κρατούμενοι- ιατροί στο Auschwitz το ανακαλύπτουν αυτό αμέσως. Ούτε οι ελάχιστες ώρες ύπνου, ούτε οι ελάχιστες θερμίδες σε σχέση με την σωματική καταπόνηση , ούτε η αντοχή στις ασθένειες που αναφέρουν είναι σωστά. Ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει πολλά περισσότερα.
Ναι , ένας άνθρωπος μπορεί ν’ αντέξει οτιδήποτε , αλλά μην μας ρωτάς πώς.
Οι περισσότεροι από εμάς , δυστυχώς ή ευτυχώς, το έχουμε ανακαλύψει στη διάρκεια του βίου μας. Μπορούμε να αντέξουμε περισσότερα από όσα φοβόμαστε ότι θα μας βρούνε.
Αυτό ισχύει και για το μέλλον μας. Η άσκηση (με την έννοια της δοκιμασίας) είναι τι είδους άνθρωποι θα βγούμε από αυτό.
Ω πόσο δύσκολο είναι να γίνεις άνθρωπος αναφωνεί ο Solzhenitsyn περιγράφοντας την ψυχολογική πίεση των δεινών της φυλακής.
Εδώ κρύβεται μια θεμελιώδης θεώρηση: πως τούτες οι δυσκολίες, αυτά που καλούμαστε να αντέξουμε (και τελικά αντέχουμε) είναι αυτά που μας κάνουν ανθρώπους. Πως η ανθρωπιά δεν είναι κάτι που είχαμε εκ γενετής, μα κάτι που κερδίζουμε όταν περνάμε από το πυρωμένο σίδερο και δεν μεταμορφωνόμαστε σε τέρατα.
Η σκέψη όσο απλά διατυπώνεται , άλλο τόσο δυνατή είναι. Και φέρνει στο νου τα λόγια του Άγιου Ιγνάτιου Αντιοχείας ο οποίος, πορευόμενος προς την Ρώμη , όπου έμελλε να μαρτυρήσει για την πίστη του, έγραφε στους πιστούς να μην προσπαθήσουν να εμποδίσουν τον θάνατό του παρά να τον αφήσουν : « Αφήστε με να λάβω καθαρό φώς, όταν φτάσω εκεί, θα γίνω άνθρωπος.»
4. Οι τελευταίοι έσονται πρώτοι
Οι αντιφρονούντες (πολιτικοί κρατούμενοι) ανακαλύπτουν στα στρατόπεδα GULAG πως οι ποινικοί βρίσκονται σε ασυγκρίτως καλύτερη μοίρα από αυτούς και μάλιστα με την ανοχή των διοικητών.
Στο Auschwitz, κρατούμενοι που βρίσκονταν πολύ χαμηλά στην κοινωνική πυραμίδα σπεύδουν να αναλάβουν θέση Κάπο (έγκλειστος με προνομιούχα θέση που ασκούσε εξουσία στους άλλους φυλακισμένους) στο στρατόπεδο.
Μια εποχή παρακμής, στην αρχή της, χαρακτηρίζεται από την ανάδειξη, σε κάθε μορφής ιεραρχία, εκείνων που δεν διακρίνονται για τις αρετές τους, εκείνων που σε άλλες εποχές, θα έμεναν ασήμαντοι και τελευταίοι.
Μα καθώς προχωρούμε βαθύτερα σε σκοτεινούς καιρούς, ας μην μας εκπλήξει να δούμε τα προβληματικότερα μέλη της κοινωνίας, να καταλαμβάνουν θέσεις επιρροής και άμεσης εξουσίας. Και καθώς εμείς θα παρακολουθούμε παροπλισμένοι, εκείνοι θα παλεύουν να ανατρέψουν κάθε έννοια λογικής και αλήθειας.
Ταυτόχρονα, ό,τι πιο αγνό και άμωμο διαθέτουμε σαν κοινωνία , ίσως δεν καταφέρει να βγει σώο από αυτή τη δίνη. Όπως γράφει ο Viktor Frankl « Οι καλύτεροι από εμάς δεν γλίτωσαν από το Auschwitz.»
5. Όπου σου δίνεται η δυνατότητα να βελτιώσεις τις ζωές των συνανθρώπων σου, να το κάνεις.
Ο Βασίλι Γκριγκόριεβιτς Βλασόφ, που εξέτισε ποινή δεκαεννιά χρόνων στα GULAG, όταν κατέλαβε θέση στη διοίκηση παραγωγής στρατοπέδου, όχι μόνο δεν το θεώρησε αναβολή του θανάτου του, αλλά ως δυνατότητα να βελτιωθούν διάφορα πράγματα ώστε να γίνει πιο εύκολη η ζωή των συγκρατούμενών του.
Ο ίδιος ο Viktor Frankl επιλέγει να μην αποδράσει μαζί με έναν συγκρατούμενό του από το Auschwitz, προκειμένου να βοηθήσει κάποιους εγκαταλελειμμένους ασθενείς στο στρατόπεδο.
Δεν πρόκειται απλώς για το καλό του συνόλου. Μιλάμε για την ανάσταση της ψυχής. Αφού κάθε φορά που δίνουμε κάτι από εμάς για να βοηθήσουμε τον συνάνθρωπο , νοιώθουμε ένα κύμα ζεστασιάς να κατακλύζει την καρδιά μας, σαν να είμαστε βασιλιάδες του κόσμου.
Δεν θα το κάνουν πολλοί, ίσως το αποφασίσουν απελπιστικά λίγοι. Αλλά , μα το Θεό, κάνει όλη τη διαφορά του κόσμου η επιλογή που έχει να κάνει με τον πλησίον.
Αν δεν έχεις μάθει ν’ αγαπάς τους γείτονές σου με την Χριστιανική έννοια, εντούτοις μαθαίνεις ν’ αγαπάς τους πλησίονές σου. Εκείνους τους πλησίονες που είναι κοντά στην ψυχή σου, εκείνους που σε περιβάλλουν στην ανελευθερία σου (Solzhenitsyn)
6.Μην ξεχνάς την ερώτηση
Όταν ο σωματικός πόνος και η ταπείνωση που ασκούν οι αξιωματικοί του στρατοπέδου, πνίγουν κάθε άλλη σκέψη και κάθε άλλο συναίσθημα , η σκέψη που πρέπει να γεννηθεί είναι: «Κι αν ήμουν εγώ στην θέση τους; Θα φερόμουν αλήθεια διαφορετικά;»
Μακάρι να ήταν τόσο απλά τα πράγματα. Βέβαια υπάρχουν σκοτεινοί άνθρωποι που σκαρώνουν με κακία σκοτεινές υποθέσεις και το μόνο που τους χρειάζεται είναι να τους ξεχωρίσεις από τους υπόλοιπους και να τους αφανίσεις. Μα η γραμμή που χωρίζει το καλό από το κακό διασχίζει την καρδιά του κάθε ανθρώπου. Και πώς να καταστρέψεις ένα κομμάτι από την καρδιά σου;.. {….}Και σταματάμε χαμένοι μπροστά στον λάκκο , όπου ετοιμαζόμαστε να σπρώξουμε εκείνους που μας έκαναν κακό: τα πράγματα ήρθαν έτσι ώστε δήμιοι έγιναν εκείνοι , όχι εμείς. (Solzhenitsyn)
Σε όσους από εμάς δόθηκε η ευκαιρία να κατακτήσουν μία θέση εξουσίας στον εργασιακό τομέα, γνωρίζουν τι σημαίνει να επιζητάς την επιβράβευση και να φοβάσαι την απειλή αλλά κυρίως να απαιτείς τον διαχωρισμό σου από όσους είναι σε κατώτερη από εσένα βαθμίδα. Ποιος θα μπορούσε να πει αν οι δύο πρώτες αξίες μεταβάλλονταν αντιστρόφως ανάλογα – αν δηλαδή σπάνιζε η επιβράβευση και πύκνωνε η απειλή – θα αυξάνονταν και η απαίτηση διάκρισης από τις κατώτερες από εμάς μάζες; Και ως που θα μπορούσε να μας οδηγήσει αυτή η απαίτηση διάκρισης; Πόσο θα θέλαμε να δούμε να ταπεινώνονται οι κατώτεροι από εμάς στην ιεραρχία;
Σε ακραίες συνθήκες , σε τι είδους συμπεριφορές θα μπορούσε να μας οδηγήσει αυτό; Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πως ό,τι χαρακτηρίζει την ανθρώπινη φύση , ενυπάρχει στις καρδιές όλων μας. Όπως γράφει ο Solzhenitsyn, η γραμμή που χωρίζει το καλό από το κακό διασχίζει την καρδιά του κάθε ανθρώπου. Να καταδικάσουμε λοιπόν το κακό στην συμπεριφορά του απέναντί μας, όταν είμαστε σίγουροι ότι το έχουμε ήδη νικήσει μέσα μας.
Η γενιά μας είναι ρεαλιστική, γιατί έχουμε φτάσει να γνωρίσουμε τον Άνθρωπο όπως αληθινά είναι. Άνθρωπος, εντέλει, είναι το ον που επινόησε τους θαλάμους αερίων στο Auschwitz . ωστόσο, είναι επίσης το ον που μπήκε σ΄ εκείνους τους θαλάμους αερίων ορθός, με την Προσευχή του Κυρίου στα χείλη του (Frankl)
7. Βρες ένα σκοπό και κρατήσου από αυτόν.
Μόλις φτάνει στο Auschwitz, δίνουν στον Frankl να φορέσει την κουρελιασμένη στολή κάποιου κρατουμένου που μόλις είχε πεθάνει. Στην τσέπη της στολής βρίσκει την σκισμένη σελίδα από ένα προσευχητάρι. Εκεί διαβάζει την πιο σημαντική ιουδαϊκή προσευχή : το Σεμά Γισραέλ (Άκου ω Ισραήλ).
Το θεωρεί σημάδι. Μέσα του γεννιέται η ιδέα πως αν η ζωή έχει νόημα εν γένει, τότε θα πρέπει να υπάρχει νόημα και στην οδύνη. Αρχίζει να γράφει στο μυαλό του το έργο της ζωής του, να χτίζεται εντός του η θεωρία της Λογοθεραπείας που πρεσβεύει πως η θεραπεία έρχεται με την αναζήτηση από τον ασθενή του δικού του προσωπικού νοήματος της ζωής.
Στα οκτώ χρόνια ποινής και τέσσερα εξορίας, ο Aleksandr Solzhenitsyn εκτέθηκε σε εμπειρίες τέτοιας έντασης που άλλαξαν συθέμελα την κοσμοθεωρία του και γεννήθηκε μέσα του ο σκοπός να γνωστοποιήσει όσα έζησε αυτός και άλλοι κρατούμενοι των GULAG ώστε να γίνουν κτήμα της ανθρωπότητας ες αεί. Για το μυθιστόρημά του Μια Ημέρα στη Ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς θα τιμηθεί με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1970.
Η κάθε ανθρώπινη ύπαρξη είναι μοναδική και (αντίθετα με ότι αρέσκονται να λένε οι αριβίστες της πολιτικής και της οικονομίας) αναντικατάστατη. Είναι δε επιφορτισμένη με την μοναδική ευθύνη να ανακαλύψει τον λόγο για τον οποίο ζει και αναπνέει.
Σύμφωνα με την Λογοθεραπεία, μπορούμε να ανακαλύψουμε το νόημα της ζωής με τρεις διαφορετικούς τρόπους : α) δημιουργώντας ένα έργο ή κάνοντας ένα κατόρθωμα, β) βιώνοντας κάτι ή συναντώντας κάποιον και γ) με την στάση που διατηρούμε απέναντι στο αναπόδραστο πάσχειν
Είναι οι δυσκολίες του τώρα ικανές να αποκαλύψουν σε εμένα, σε εσάς, ένα τέτοιο νόημα; Άμποτε!
8.Διάβασε το Μήνυμα
Μεταξύ των καταδίκων κυκλοφορεί ο εξής αξιοθαύμαστος μύθος: τάχα κάπου υπάρχουν οι «Πύλες του Αρχιπελάγους [i]”(συγκρίνατέ το με τις στήλες του Ηρακλέους στην αρχαιότητα). Είναι φτιαγμένες έτσι ώστε στην μπροστινή πλευρά αυτών των πυλών ο εισερχόμενος αντικρύζει την επιγραφή «Μη χάνεις το ηθικό σου» , ενώ στην αντίθετη πλευρά, για τον εξερχόμενο , υπάρχει η επιγραφή «Μη χαίρεσαι πολύ». Και το σημαντικότερο, προσθέτουν οι κατάδικοι: τις επιγραφές αυτές τις βλέπουν οι έξυπνοι. Οι βλάκες δεν τις βλέπουν. (Solzhenitsyn)
ΟΙ Στωικοί, πολύ , πολύ νωρίτερα, είχαν προλάβει να συμπεριλάβουν αυτή τη στάση στην περίφημη « φιλοσοφική αταραξία», oι νατουραλιστές στην φράση του De Maupassant « Η ζωή δεν είναι ούτε τόσο δύσκολη , ούτε όσο εύκολη φαντάζεστε», oι Πέρσες στον μύθο του δαχτυλιδιού που τόσο στα δυσάρεστα όσο και στα ευχάριστα γεγονότα, φώτιζε επάνω του η φράση « Και αυτό θα περάσει».
Αν όχι καμία από τις προηγούμενες συμβουλές, κρατήστε έστω αυτήν. Μην απελπίζεστε , ό,τι κι αν είναι αυτό που μας περιμένει στο μέλλον. Και σαν τη στενωπό διαβούμε, μην πανηγυρίσετε ξέφρενα, ξεχνώντας τι μας έφερε εδώ.
Κλείνοντας , θα ήθελα να προσθέσω πως ο θησαυρός που αποκομίζει κανείς διαβάζοντας τις εμπειρίες των ανθρώπων που αναφέρθηκαν πιο πάνω , ούτε κατά διάνοια δεν εξαντλείται σε αυτά που παρέθεσα εγώ. Αποτελούν δε , για όποιον επενδύσει χρόνο σε τέτοια συγγράμματα , πολυτιμότατη μελέτη της ανθρώπινης ψυχής.
Εδώ, δοκίμασα να μεταφέρω κάποιες θεμελιώδεις και κοινές σκέψεις των συγγραφέων που πέρα από την ζωή σε στρατόπεδο, βρίσκουν εφαρμογή στην καθημερινή ζωή , σε εκείνες τις καμπές της ζωής , που ο γύρω κόσμος φαντάζει αφόρητα στενός, δεν υπάρχει διέξοδος πουθενά, και το μοναδικό παράθυρο προς τον ήλιο , σκεπάζεται με φίμωτρο.
Παρατέθηκαν αποσπάσματα από τα βιβλία : 1) Viktor Frankl Το Νόημα της Ζωής, εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ 2) Αλεκσάντρ Σολζενίτσιν Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ , εκδόσεις ΠΑΠΥΡΟΣ
[i] Αρχιπέλαγος Gulag είναι η ονομασία που δίνει ο Solzhenitsyn στα εκατοντάδες στρατόπεδα που απλώθηκαν στην χώρα στα χρόνια από το 1917 ως το 1950
Απορίας Άξιον 