Το νιόπαντρο ζευγάρι φτάνει στο καινούριο του σπίτι. Η σύζυγος είναι ευαίσθητη και αισθαντική, εκείνος σοβαρός και απόμακρος. Περιορίζει τις δημόσιες εμφανίσεις τους και την σύζυγο στο σπίτι, αποκόπτοντάς την από επαφές με άλλους ανθρώπους πλην εκείνου. Εκείνη κάνει τα πάντα για να μην τον δυσαρεστεί, μα στο βάθος, τον φοβάται.
Όλα ξεκίνησαν όταν βρήκε στα πράγματά του ένα γράμμα που προοριζόταν για κάποιον με ένα άγνωστο όνομα. Ένα όνομα που, στην πραγματικότητα, είναι το αληθινό όνομα του συζύγου της , ο οποίος έχει πολλά να κρύψει. Ανησυχώντας ότι ίσως αποκαλυφθεί το ένοχο παρελθόν του και ότι θα ματαιωθούν τα τωρινά σκοτεινά σχέδιά του, εκείνος αποφασίζει να την ξεφορτωθεί. Ένας φόνος θα του δημιουργούσε εμπόδια όμως κι έτσι αποφασίζει κάτι περισσότερο σατανικό και αποτελεσματικό μαζί : να την οδηγήσει στην τρέλα! Την απομονώνει από τους δικούς της, από τους γείτονες, από όλους και την κάνει σιγά – σιγά να αμφιβάλλει για ό,τι βλέπει, για ό,τι ακούει και για τις ίδιες τις πράξεις της. Αυτό το κάνει με την παραποίηση και αλλαγή μικρών λεπτομερειών του περιβάλλοντος τους, και κατόπιν με το να επιμένει πως αυτή κάνει λάθος όταν παρατηρεί τις αλλαγές, δεν θυμάται τα πράγματα καλά, ή πως έχει παραισθήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, μια από αυτές τις μικρές αλλαγές στο περιβάλλον ήταν και το περιοδικό τρεμόπαιγμα στον φωτισμό του σπιτιού όπου το ζευγάρι διέμενε, το οποίο συνέβαινε όταν ο άντρας χρησιμοποιούσε τον αεριοφωτισμό στο επάνω διαμέρισμα στο οποίο ανεβαίνει κρυφά για να ψάξει για τα χαμένα κοσμήματα της προηγούμενης ενοίκου που ο ίδιος είχε πριν χρόνια δολοφονήσει. Όταν η σύζυγος του τον ρωτάει για το φαινόμενο του φωτισμού, εκείνος την πείθει ότι το φαντάστηκε δείχνοντας ταυτόχρονα πως χάνει την υπομονή του με τους παραλογισμούς της .
Το θεατρικό έργο που έγραψε το 1938 ο Πάτρικ Χάμιλτον , γνώρισε μεγάλη επιτυχία , μεταφέρθηκε δύο φορές στον κινηματογράφο και έδωσε όνομα σε εκείνη την ψυχολογική χειραγώγηση της οποίας στόχος είναι η σπορά αμφιβολιών εντός ατόμων ή ομάδων ατόμων, έτσι ώστε να μην είναι βέβαια για την ίδια τους την μνήμη, αντίληψη, και λογική.
Κατά την πρακτική του gaslighting ο θύτης προσπαθεί αργά και σταθερά να υπονομεύσει την αυτονομία του θύματος ώστε να μην θεωρεί πλέον τον εαυτό του ως αξιόπιστη μονάδα κρίσης και εξαγωγής συμπερασμάτων.
Ακούγεται ίσως περίεργο πόσο απλό είναι το να διαβρώσεις και τελικά να καταστρέψεις ανεπανόρθωτα την ψυχική ισορροπία ενός ανθρώπου. Είναι στη φύση μας όμως. Είμαστε απόλυτα κοινωνικά όντα, η εξέλιξή μας σαν είδος έχει βασιστεί στους κοινωνικούς δεσμούς, αντιλαμβανόμαστε ποιοι είμαστε και επιβεβαιώνουμε την ύπαρξή μας μέσω των άλλων.
Η απότομη διακοπή αυτής της επιβεβαίωσης είναι ικανή να μας συντρίψει.
Οι επιστήμονες παραδέχονται ότι όλοι μας , λίγο- πολύ έχουμε υπάρξει θύματα και θύτες αυτής της χειραγώγησης. Από την πρώτη φορά που , ως παιδιά, είπαμε ψέματα για να καλύψουμε μια ζημιά που κάναμε, ως την τελευταία φορά που είπαμε στον σύντροφό μας «παραλογίζεσαι» όταν μας κατηγόρησε για μια συμπεριφορά μας. Ωστόσο, πέρα από την τυχαία προσφυγή σε τεχνικές χειραγώγησης (όπως είναι το ψεύδος) το gaslighting συνιστά συνειδητή και κατ’ επανάληψη επίθεση στην εμπιστοσύνη που έχει το θύμα στις αντιληπτικές του ικανότητες.
Και η βασική προϋπόθεση για να λειτουργήσει είναι τα θύματα να έχουν την συναισθηματική ή νοητική προδιάθεση να εμπιστευτούν τους θύτες. Τους εμπιστεύεσαι όταν ισχυρίζονται ότι «δεν κατάλαβες καλά» , «μάλλον το φαντάστηκες» , «δεν είναι έτσι τα πράγματα» γιατί σε αγαπούν, ή γιατί ξέρουν καλύτερα ή γιατί αλλιώς θα σε εγκαταλείψουν.
Κι ενώ τα περισσότερα άρθρα για το gaslighting αφορούν χειραγώγηση ανάμεσα σε ερωτικούς συντρόφους, το φαινόμενο παρατηρείται και στον χώρο εργασίας αλλά και σε ολόκληρες κοινωνίες.
Οι εργαζόμενοι της Lehman Brothers είναι ένα παράδειγμα, οι οποίοι παρέμεναν στο σκοτάδι σχετικά με την πορεία προς την καταστροφή της επιχείρησης και που ενημερώθηκαν για την κατάρρευση του κολοσσού από τις ειδήσεις, είναι μια τέτοια περίπτωση. Για καιρό, τα υψηλόβαθμα στελέχη, απέκρυπταν την αλήθεια, παραπλανώντας τις μεσαίες και κατώτερες ιεραρχικές βαθμίδες, μέχρι την μοιραία ημέρα που χρειάστηκε να πάρει ο καθένας τα προσωπικά του αντικείμενα σε χαρτοκιβώτιο και να αποχωρήσει από την εταιρία.
Τέλος, εγώ, εσείς, όλοι εμείς σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης πέφτουμε ολοένα και συχνότερα θύματα gaslighting , καθώς εκτιθέμεθα σε καταιγισμό ψευδών ειδήσεων (fake news), την προβολή εναλλακτικών αφηγημάτων (counter narratives) για το ίδιο θέμα , ή γινόμαστε μάρτυρες της υποτίμησης της επιστημονικής γνώσης.
Ποτέ πριν η ανθρωπότητα δεν είχε τόση πρόσβαση σε τόση πολλή γνώση και ποτέ πριν δεν ήταν περισσότερο δύσκολο να ανακαλύψει την αλήθεια. Σχεδόν για οποιοδήποτε μεγάλο θέμα από την κατάρριψη ενός ρωσικού αεροπλάνου πάνω από την Τουρκία ,έως τις αμερικανικές εκλογές του 2016 και του 2020, η αλήθεια φαίνεται να μας διαφεύγει όσο περισσότερο μας βομβαρδίζουν «ειδήσεις» σχετικές με τα γεγονότα αυτά. Καλώς ήρθαμε στην εποχή της μετά- αλήθειας[i], εδώ που ένας πόλεμος έχει ήδη ξεκινήσει με τρόπαιο το μυαλό μας. Εδώ , η αναζήτηση της μίας και μοναδικής αλήθειας έχει ήδη χαρακτηριστεί ως φασισμός , τα συναισθήματα έχουν μεγαλύτερη αξία από τα γεγονότα και φράσεις όπως «η δική μου αλήθεια» αντιμετωπίζονται ως τοτέμ.
Σε αντίθεση με την ευάλωτη σύζυγο στο Φως του Γκαζιού του Πάτρικ Χάμιλτον, δεν θα εισέλθει στην σκηνή ο καλός αστυνομικός να δώσει την λύση στο δράμα. Το θύμα, δηλαδή εμείς, πρέπει μόνο του να καταλάβει ότι κάποιος παίζει με το μυαλό του.
Και γιατί «πρέπει» , θα ρωτήσει κάποιος. Γιατί αυτή η αλήθεια και η αναζήτησή της είναι τόσο σημαντική; Επειδή οι φιλόσοφοι είχαν εμμονή μαζί της ; Κι επειδή τάχα μόνο αυτή ελευθερώνει;
Ίσως για κάτι πιο απλό και βλαπτικό. Υπάρχει πάντα ένα κομμάτι του εαυτού μας που αντιλαμβάνεται το ψεύδος . Κι όταν το ψεύδος επιβάλλεται στην αυτόνομη προσωπική κρίση, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παθογένειες, σε ασθένειες του σώματος που προκαλούνται από την ασθένεια της ψυχής.
Όπως μπορεί να διαβεβαιώσει οποιοσδήποτε έζησε κάτω από ένα ολοκληρωτικό καθεστώς υπάρχει κάτι εξευτελιστικό που τελικά είναι ψυχοκαταστροφικό στο να είσαι υποχρεωμένος να συμφωνήσεις με ισχυρισμούς στους οποίους δεν πιστεύεις πως είναι αληθείς και δεν μπορεί να είναι αληθείς [ii]
Και τι θα γίνει αν το θύμα παύει να δέχεται ότι παραλογίζεται, ότι δεν κατάλαβε καλά, ότι το φαντάστηκε;
Στην μεταφορά του έργου Το Φως του Γκαζιού στον κινηματογράφο το 1944, όταν η σύζυγος- Ίνγκριντ Μπέργκμαν- ανακαλύπτει την αλήθεια, μεταμορφώνεται από αδύναμο πλάσμα σε μαινάδα και ο σύζυγος από θύτης σε θύμα της. Η σχετική σκηνή της χάρισε το Όσκαρ ερμηνείας εκείνη την χρονιά .
[i] https://www.kathimerini.gr/world/883944/i-meta-alitheia-lexi-tis-chronias/
[ii] Douglas Murray , The Madness of Crowds
Απορίας Άξιον 