Διαχρονικά, αποτελούσε ύβρι ή αμαρτία (ανάλογα από ποια πλευρά της Μεσογείου καταγόσουν) το να εισέρχεται κανείς αμύητος στα άγια των αγίων.
Ομολογώ εξ’ αρχής πως κάτι τέτοιο θα διαπράξω τώρα , αφού, αμύητη, απαίδευτη και μουσικά αναλφάβητη εγώ, θα τολμήσω να μιλήσω για το Άγιο Δισκοπότηρο της συμφωνικής μουσικής, για το- κατά πολλούς -σημαντικότερο μουσικό επίτευγμα του δυτικού ανθρώπου.
Η εμμονή μου με την 9η Συμφωνία του Beethoven, ξεκίνησε φέτος το καλοκαίρι, όταν περνώντας από την καμένη περιοχή της Τσακώνας στην Αρκαδία, την περίοδο που οι φωτιές κατέκαιγαν όλη την Ελλάδα, έτυχε να ακούω το τέταρτο μέρος της – εκείνο που περιλαμβάνει τον Ύμνο στην Χαρά- από τα ηχεία του αυτοκινήτου μου. Ίσως κανονικά θα έπρεπε να μου φανεί εξόχως αταίριαστο (τι δουλειά έχει αυτή η εκρηκτική χαρά όταν όλα γύρω μου φωνάζουν την απέραντη θλίψη τους) όμως κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Χωρίς να καταλαβαίνω το γιατί, μου φάνηκε πως για κάτι τέτοιες στιγμές είχε γραφτεί, πως τέτοια είναι η χαρά που περιγράφει : εκείνη που γεννιέται ακριβώς μέσα στην θλίψη και την απελπισία.
Όπως συμβαίνει συχνά με κάποιον ισχυρισμό που κάνουμε σιωπηλά μέσα μας, άρχισα να βρίσκω αποδείξεις της ισχύς του γύρω μου . για παράδειγμα η ταινία Ο κύκλος των χαμένων ποιητών που παίχτηκε από κάποιο κανάλι τον Αύγουστο. Η 9η βρίσκεται στο κέντρο του soundtrack της ταινίας και ντύνει αποκλειστικά αυτή το trailer της. Κι όμως, δεν πρόκειται για μια ταινία χαράς, ούτε για μια ταινία νίκης. Ο καθηγητής Keating απολύεται και οι ιδέες του εξοβελίζονται από το σχολείο , ο ταλαντούχος μαθητής Neil Perry αυτοκτονεί μην αντέχοντας την ζωή για την οποία τον προορίζουν, το σχολείο ξαναγυρνά στον ασφυκτικό κανονισμό του. Περίεργο! Και εκεί, η Συμφωνία της Χαράς μοιάζει τόσο ταιριαστή. Γιατί;
Είναι επειδή η υψηλότερη ανθρώπινη στιγμή είναι εκεί όπου το να δρας κατά της παράνοιας αυτού του κόσμου είναι κάτι φυσικό και αναπόφευκτο;
Έπειτα αναζήτησα την ιστορία δημιουργίας της ίδιας της Συμφωνίας. Ο Beethoven την ολοκλήρωσε μόλις τρία χρόνια πριν τον θάνατό του. Είχε απωλέσει εντελώς την ακοή του σε αυτό το στάδιο. Ήταν πια 53 ετών και η ζωή του είχε σημαδευτεί από τα δύσκολα παιδικά χρόνια σε μια δυσλειτουργική οικογένεια, από την φιλάσθενη κράση του, από τις δύσκολες σχέσεις του με τους γύρω του , από τον ανεκπλήρωτο έρωτα. Ήταν ένας άνθρωπος που όταν συνάντησε τον Goethe, ο τελευταίος έγραψε σε γράμμα του : « το ταλέντο του με εξέπληξε αλλά έχει μια εντελώς αδάμαστη προσωπικότητα που δεν έχει τελείως λάθος να θεωρεί τον κόσμο μισητό, αλλά σίγουρα η συμπεριφορά του δεν τον κάνει καλύτερο» Ο ίδιος ο Beethoven είχε γράψει σε γράμμα στον αδελφό του, που ποτέ δεν έστειλε, πως σκεφτόταν να αυτοκτονήσει.
Αυτός ο άνθρωπος, που πέρασε τη ζωή του παλεύοντας με την ίδια τη ζωή , που θα μπορούσε να μαρτυρήσει από πρώτο χέρι για το πόσο άδικος , σκληρός, γεμάτος πίκρες είναι ο βίος του ανθρώπου, συνέθεσε την Ενάτη. Γιατί;
Υπάρχουν , καταλήγω, δύο είδη ευτυχίας.
Εκείνο που βίωναν οι πρώτοι κάτοικοι της Εδέμ, προτού ανοιχθούν οι οφθαλμοί τους και αποκτήσουν γνώση του Καλού και του Κακού και εκείνο που βιώνεται ανατολικά της Εδέμ, εδώ στη Γη, σε στιγμές.
Οι πρωτόπλαστοι, σύμφωνα με την Γένεση ήταν μακάριοι, δίχως γνώση του θανάτου, δίχως αφυπνισμένη συνείδηση, με απλοϊκότητα σκέψης που θα αποδίδαμε σήμερα στα ζώα.
Οι θνητοί απόγονοί τους έχουν να παλέψουν με έναν κόσμο εχθρικό για να επιβιώσουν και με έναν εσωτερικό κόσμο όπου δυνάμεις δημιουργίας και καταστροφής παλεύουν ως την τελευταία στιγμή. Αυτός ο αγώνας είναι σκληρός και τελειώνει όταν τελειώνει και η ανθρώπινη ζωή.
Όμως, γυρνώντας πάλι στον μύθο της Εδέμ, ο άνθρωπος μπορεί να έχασε την αθανασία , δεν έχασε όμως την θέση του να είναι το μόνο από τα δημιουργήματα που έγινε κατ’ ομοίωση του Δημιουργού. Και όπως Εκείνος, να μπορεί να δημιουργεί από το χάος.
Σε τούτη τη στιγμή, πιστεύω ότι , βρίσκει νόημα η Ενάτη . στο σημείο δηλαδή όπου πατώντας πάνω στα συντρίμμια των μαχών που δίνει ο άνθρωπος κατά τη διάρκεια του βίου του και παίρνοντας υλικό από αυτά, πλάθει κάτι νέο, κάτι που δεν υπήρχε πριν, κάτι που φέρνει τον ίδιο και τους συνανθρώπους του που επηρεάζονται από το έργο του, πιο κοντά στον αρχικό προορισμό, την εξύψωση και τελείωση του ανθρώπου.
Η ίδια η δομή της 9ης , αυτό μας λέει. Ξεκινά με ένα υπόγειο Allegro που κατρακυλά μεταξύ σύγκρουσης και καταστροφής για να φτάσει στον φρενήρη ρυθμό του Scherzo, για να καταλαγιάσει σε μια ουράνια προσευχή και παύση στο Adagio. Κι έπειτα , η έκρηξη της χαράς στο τέταρτο μέρος όπου ξεδιπλώνεται το μεγάλο όραμα της αδελφότητας των ανθρώπων στο φινάλε.
Είναι τόσο ύμνος στον άνθρωπο αυτή η συμφωνία, που ο Beethoven, σπάζοντας κάθε κανόνα, πρόσθεσε ανθρώπινες φωνές στο φινάλε της. Με κεντρικό άξονα το ποίημα του σύγχρονού του, Schiller, και την συμμετοχή τενόρου και χορωδίας, ο παλμός της Ωδής στην Χαρά , δονεί όποιον την ακούει. Οι σχεδόν ομόηχες στην Γερμανική γλώσσα λέξεις «φίλοι» και «χαρά» (freunde/ freude) μεταφέρουν με επιτυχία το ουμανιστικό όραμα του ποιητή και του συνθέτη για έναν ιδανικό κόσμο αδελφοσύνης και σύμπραξης.
Και τούτος ο ιδανικός κόσμος είναι εντελώς ανθρώπινος : η ουτοπία που περιγράφει ο Schiller δεν είναι για όλους. Όπως σε κάθε ανθρώπινη ιδεολογία, τόσο ισχυρή ώστε να γίνεται μεγαλύτερη από τη ζωή, είναι μόνο για όσους είναι μαζί μας. Οι άλλοι είναι εναντίον μας, όπως φανερώνει ο στίχος
Φτάνει μόνο μια ψυχή στον κόσμο τούτον
να μπορεί κανείς δικιά του να την πει.
Αλλ’ αυτός που δεν το πέτυχε ποτέ του,
κλαίοντας έξω από τον κύκλο ας τραβηχτεί.
Πίσω στο 1824, στην ημέρα της πρεμιέρας της 9ης στη Βιέννη (κατόπιν απαίτησης του Βιενέζικου κοινού- ο συνθέτης προτιμούσε να παρουσιαστεί στο Βερολίνο) ο Beethoven αν και κουφός, διηύθυνε την ορχήστρα από το podium. Ήταν εξαιρετικά άρρωστος και εξασθενημένος. Όπως ήταν φυσικό, η ορχήστρα έπαιρνε οδηγίες από τον Kapellmeister, ο συνθέτης ωστόσο από το podium κουνώντας τα χέρια του σαν παρανοϊκός, ρίχνοντας το σώμα του μια μπρος και μια πίσω, σκύβοντας προς το πάτωμα ή εκτεινόμενος προς τον ουρανό, έδινε την παράσταση της ζωής του. Όταν η μουσική τελείωσε, το κοινό ξέσπασε σε ξέφρενα χειροκροτήματα αλλά ο συνθέτης συνέχιζε να διευθύνει, μην έχοντας καταλάβει τον ενθουσιασμό που επικρατούσε. Τότε η contralto Caroline Unger, τον πλησίασε και τον έστρεψε απαλά προς το κοινό. Οι πάντες σηκώθηκαν από τις καρέκλες τους και χειροκροτούσαν με ενθουσιασμό τον Beethoven, ενώ καπέλα και μαντήλια πετάγονταν στον αέρα για να αντιληφθεί ο συνθέτης την επιδοκιμασία του κοινού, αφού δεν μπορούσε να ακούσει τα χειροκροτήματα.
Αν ως τώρα δεν κατάφερα να μεταδώσω το πνεύμα της Ενάτης, κρατήστε αυτήν την εικόνα: ενός ανθρώπου τσακισμένου από ασθένειες και από τις δυσκολίες της ζωής , ενός μουσικού που έχει χάσει εντελώς την ακοή του, να αποθεώνεται αφού έχει παραδώσει στην ανθρωπότητα τον ύμνο που της αρμόζει.
Ίσως είναι μια ευκαιρία να ακούσετε ξανά την Ενάτη, όχι σαν μουσική για μια ελίτ γερασμένη και απόμακρη – όπως συχνά θεωρούμε ότι είναι η συμφωνική μουσική- αλλά σαν ένα μήνυμα για όλους , σαν ένα μήνυμα πολύ προσωπικό . σαν μια προτροπή να μετατρέπουμε το εσωτερικό και εξωτερικό μας χάος σε δημιουργία.
Υ.Γ 1: Ακόμα δεν έχω αποφασίσει αν η αγαπημένη μου εκτέλεση της 9ης είναι με τον all time Beethoven master Herbert Von Karajan και την Φιλαρμονική του Βερολίνου ή με τον Sir Georg Solti και την Φιλαρμονική του Σικάγο.
ΥΓ 2: Από το 1972, ο Ύμνος στην Χαρά από την Ενάτη αποτελεί επίσημα τον Ύμνο του Συμβουλίου της Ευρώπης και αργότερα , της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το πόσο πέτυχε ή απέτυχε αυτό το όραμα της Ενωμένης Ευρώπης και της ευημερίας των λαών της στο όνομα των ουμανιστικών αξιών, ας μην το χρεώσουμε στην Ενάτη…
Η εικόνα είναι από την ταινία Immortal Beloved του 1994
Απορίας Άξιον 